İZMİR LEVANTENLERİ

A Survey of the Bornova Anglican Cemetery in Izmir, Turkey

Although not immediately obvious in Izmir today, an underlying European influence and evidence of a very different past may be detected. Thus we find, in a densely- populated suburb of Turkey's busiest port, an old high wall enclosing an area of about 1800 square metres. Surrounded by high apartment buildings, traffic-congested highways and flyovers, and the bustle of a modem city, the English Cemetery lies undisturbed. As in many far-flung comers of the globe, here the British have made their mark.

This is a place which bears witness to the history of the people who lived and died in Bournabat, near Smyrna. A little investigation reveals a large collection of graves beneath the palms and cypresses, inscribed with not only English family names, but those of French, Dutch, Italian, Greek and other origin, many with their broken crosses lying neglected on the ground. With a little local knowledge, the Anglican and Catholic churches can be found. However, the casual observer of present day Bornova - the name being changed from the European version of the Ottoman Turkish script into Modern Turkish with Ataturk’s reforms after 1922 - cannot fail to notice the gracious and imposing old houses around the centre of this modern suburb, between the apartment blocks, most now in a state of considerable decay, but some still in good repair and some belonging to state institutions. These buildings are perhaps the most obvious clue to the European history of Bornova. Now that most families have moved away, Europeans who remember earlier times are few and far between, and business and social activities are now amalgamated with those of the Turkish population. Apart from the memoirs of earlier European inhabitants, and the legacy of their commercial success which has shaped the evolution of Izmir and had wide-ranging consequences, the greatest evidence of this population's existence can be found at the cemetery.

Before 1922, Smyrna, as it was then known, had a cosmopolitan population, mainly Greek and Turkish, with Jewish, Armenian and European minorities. Of the latter, those known as the Levantines were descendants of mainly British, Dutch and French families who had settled in the region earlier. The French first established agreements, or capitulations, with the Sultan in 1535 and were the first of the Western powers to set up political and trade relations. In 1580 the English secured capitulations with the Sultan, and in 1581 the Levant Company, enthusiastically supported by Queen Elizabeth, was granted a Royal Charter. The English community in Smyrna has been attended by an Anglican priest since 1638, and by the end of the 17th century was the largest merchant colony of English origin in the Eastern Mediterranean. Religious services were held at the consul’s house. There, in 1797, a fire destroyed the existing church registers. The Church of St. John the Evangelist in Smyrna was consecrated in 1843 and is the centre of Anglican worship in Izmir today. Trade between Britain and the Levant not only allowed Dutch and Flemish weavers to establish the Lancashire cotton industry, but brought currants and sultanas for the plum pudding and coffee for the coffee houses which played such an important part in the seventeenth century literary, social, political and even religious life of the nation. Silks, mohair, wine and tobacco ensured that by 1649 the volume of trade at Smyrna surpassed that of “the Sublime Porte” of Constantinople. By the end of the eighteenth century, the small villages of Bournabat and Boudjah, close to Smyrna, had become favoured by the British merchant families. By the nineteenth century, the British were well established. By the end of the century England held the top position among steamships visiting Izmir, and activities such as railway building had caused numbers to swell.

When I first became interested, the cemetery had suffered from years of serious vandalism for a number of years. Lack of interest and funds had meant that this had continued, allowing the theft of statuary, breakage of crosses and headstones and general damage to graves. Maintenance had been minimal for a long period of time. It seemed worthwhile to find a remedy, even though a cemetery’s future is never certain in this fast-expanding city, and therefore funds were raised to erect a high fence on the cemetery wall. So far, this has brought an end to the vandalism. Having made the cemetery secure, my interest grew, and wishing to restore the damaged graves, I realised that this would involve moving some of the stones back to their original position. While considering this, it became obvious that a new and detailed survey was squired. As well as the need to record positions of misplaced stones as an aid to reconstructing the monuments, reasons for a survey included the fact that no up-to-date or detailed record of the cemetery existed, and that there were extremely few relatives of those buried still left in Bornova. This means that visitors and burials there are now rare, but the cemetery’s inherent history is undeniably substantial.

Here was evidence of the remarkable history of the Europeans, mainly British, of Bornova. Their wealth and success could be interpreted from the number and quality of their tombs. The Victorian preference for lavish monuments was as evident here as anywhere, and a little examination revealed that some had even been shipped from Edinburgh. Here were the legendary families who had been part of the Levant Company, many of aristocratic descent, who had lived and worked in this corner of the Eastern Mediterranean, and often made fortunes through trade, setting up dynasties still sometimes evident today.

The aim was to make the survey as thorough and accurate a reflection of the current state of the cemetery as possible, and to ultimately incorporate the information in a computer database. First, the cemetery was measured, and a plan drawn. It was found convenient to mark 3m squares on the plan and mark the position of the graves on the resulting grid. The grid was marked out in the cemetery itself by positioning wooden pegs at 3m intervals. In this way, an accurate plan of the cemetery was built up, and each plot was given an individual monument identity number, known as the MonID. Positions of trees, edging and other features were also recorded. Having decided to collect as much information as possible about each grave, fieldwork forms were prepared and printed which allowed for this to be easily noted. The design of the forms reflected the anticipated computer entry and helped to ensure that all the information required was collected. The location, material, condition and description of each plot was recorded, as well as an accurate transcription of the inscription, and details of mason’s marks, and whether the grave was a war grave. Working alone, as at all stages of this project, I held all responsibility for accuracy, and the condition of each grave was my own judgment. In November 1999, after several weeks fieldwork, forms with details of each plot had been completed, representing a total of 241 graves. The earliest burial date found was 1836, although some of the graves consisting only of a stone surround may well be older. It is known that although the cemetery was officially opened in 1875, it was in use long before that time.

Shortly after fieldwork had begun, the Chaplain made a visit to the Public Record Office in London and procured a copy of the only previous plan of the cemetery known to be in existence. It was drawn up in 1922 and updated in 1934. No other records about the cemetery have been found, although burial records were kept and some are now deposited at the Guildhall Library in London, while others have been destroyed or disappeared in the looting of 1922. The 1922 plan was made in May of that year, which is interesting as that was a year of unprecedented turmoil, when Mustafa Kemal, now known as Ataturk, overthrew the Sultanate, spectacularly removed the Greeks from Izmir and the Aegean region, and became the father of the Turkish republic. At the time, Bornova was mainly populated by Greeks and also home to many influential European families, and the crisis was deeply felt. There were approximately 3,000 British subjects centred in Bornova and Boudjah, and they were advised by the British authorities to seek safety, eventually the vast majority being evacuated to Malta, while only a handful chose to remain. It seems likely that the reason behind the 1922 plan was perhaps to make a record of a cemetery which could suffer during the considerable unrest of the time. The record consists of one large sheet of paper with the position of the graves - which were given a number, trees and paths marked on a scale drawing, and a list alongside with the names of those buried next to the number given to each plot. Some parts of the key are almost or totally illegible. A note indicates that the plan was updated on May 3rd 1934.

The 1922/34 plan allowed some displaced stones to be replaced in their original positions, and one grave which had become completely submerged and no longer visible was located. Removal of overlying soil revealed the stone surround, which was then incorporated into the new plan.

So much new information on paper represented a valuable survey in it’s own right, but from the outset there had been the intention of compiling a computer database with the collected material. The obvious attraction of this was the possibility of being able to sort the material in so many ways. As a finding aid, for so many possible queries, this would be invaluable. The ability to produce printed tables or reports generated from the material was also anticipated with interest.

The relational database program, Microsoft Access, provided the answer. It was realised that searches should be possible for individuals buried or mentioned m the cemetery, and all the details available about them should be readily retrievable. Information about dates, gravestone materials, war graves, damage and so on should be arranged so that, for example, statistical information about the cemetery could be produced with ease. The layout of the database was influenced by expected interest from family historians, and from the Anglican Chaplain in Izmir who was not only interested in the history of the cemetery, but also in it’s future, wanting to know about the availability of plots, and so on.

One main table was to contain the characteristics of each grave, including it’s number, location, description and transcription. In order to be true to the original, the transcription was written respecting upper and lower case lettering, line arrangements, and reproducing as accurately as possible the original text. Comments about errors, illegibility, and so on, were put in a separate field. This table could be seen as a reproduction of the fieldwork data. Another main table was to contain the separated details of each individual buried in the cemetery, based on all the information available in the inscription. These two tables were related by MonID, the relationship of course being one-to-many as there could be several individuals buried in one grave. Other tables were to include one containing a digital image of each grave, one containing the details of living relatives of individuals buried there, and one detailing the damage to graves and the subsequent repair which could be updated when necessary. The latter two tables were considered important for the ongoing and anticipated care of the cemetery.

The information was finally entered into the database in March 2000. Access allows the construction of forms which simplifies the entering of information, and two of these were used - one for fieldwork and one for individuals. Having entered all the information in these two tables, it was apparent that the survey of the cemetery in its current state was complete, albeit without a photographic record, or the other anticipated tables.

The information could now be examined in detail. Running a query allows certain information to be selected and sorted. This has been useful to show, for example, how many burials there have been in each year, the state of repair of the cemetery as a whole, and to show members of particular families the details of their relatives buried in the cemetery, or the state of their family graves. These results have been printed out and supplied to those concerned, generating much interest in the cemetery. In this way, the future of the cemetery - for the time being - has become more secure. There is now a watchman living in a newly refurbished house on site, not only improving security but maintaining the cemetery itself. Some work has been done to restore broken monuments, and much more has been promised. Interest has also come from farther afield. There have been several queries from outside Turkey about individuals buried in Bornova, for personal interest and academic research. An enquiry from an Istanbul resident has perhaps inspired a survey of an Anglican cemetery there.

In order to complete the record for Bornova, details from the monuments at the Church of St Mary Magdalene - a war memorial, brass and marble plaques and stained glass windows - were collected and included in the database. It is a simple matter to separate these from the cemetery records if desired, as their grid reference is entered as “church”. The graves of most of these individuals are found in the cemetery.

We find that a total of 301 individuals are buried in the cemetery and named in inscriptions, 19 individuals have monuments at the church, and many more relatives are mentioned. 16 graves have no inscriptions, but must represent at least that number of burials. According to the inscriptions evidence, where a date is given, burials occurred as follows:

The report facility of Access has also allowed a print out of the whole cemetery survey. This was done by first printing out an alphabetical list of all the individuals with their dates of birth and death, and age at death, where applicable, and the corresponding MonID. The main section is a report containing all the characteristics of each grave in MonID order. To locate an individuals grave, the name is found in the alphabetical list, and then the details of the relevant MonID may be found in the main section. Finally, a plan of the cemetery shows the location of the MonID numbered plot. The plan could also be used to refer to the details of a particular grave of known location. These three sections, with an explanatory note, have been printed and bound as a book which has proved a popular reference and finding aid. A copy is held by the Anglican Chaplain in Izmir.

The survey has generated much interest and local discussion. Listening to and recording stories and anecdotes about so many colourful characters now buried in the cemetery is of special interest, and particularly valuable as so very few of the old community are left. Here we find members of the Bornova football team, who came second in the 1906 Olympic Games in Athens and are said to have introduced football to Turkey; and here is the grave of Richard Whittall who brought the first car to Turkey in 1905 (according to Niko Kararas book O Bournovas - 1955). Here are so many members of the Whittall family who were responsible for so much trade with England. They carried on the traditions of the great Levant Company, exporting mainly cotton, oils, raisins and figs, tobacco coffee, sugar, carpets and textiles, and brought a boom to British trade at Smyrna Here is the grave of Charlton Whittall who in 1857, built the Anglican church, dedicated to S Mary Magdalene, which is the centre of old Bournabat and apart from the cemetery which is on the outskirts of the old village; who entertained His Imperial Majesty the Sultan Abdul Aziz in 1863. Here is the grave , of the musician artist and writer, Hortense Wood who gave hospitality to Ataturk and his generals on their arrival in Bornova in 1922. There are the Paterson family from Scotland who made a fortune in chrome mining, the Giraud and La Fontaine families doctors, teachers, clergymen, consuls and so many more. Every grave has a story to tell.

One important issue arising from the completion of this survey is the fact that Izmir has another Anglican Cemetery. In Buca, another suburb with a once sizeable English population, and known as Boudjah, is All Saints’ Church. This is actually the oldest Anglican church m Izmir (opened 1838) and it has a graveyard around it which is at least the same size as that of Bornova, and with at least.

Levantenler İzmir’in ‘rengi-tadı’

Güngör URAS
Hürriyet - 07.09.2002

Fuarda Milliyet standında Milliyet okuyucuları ile söyleşi yapmak için İzmir’deyim. İnsanıyla, insanlarının yaşam tarzı ile İzmir’in, dışarıdan gelenleri etkileyen bir yanı var. İzmir uzmanı araştırmacı yazar Yaşar Aksoy’un anlatımıyla acaba bu şehrin "Batı’nın en Doğu’su, Doğu’nun en Batısı" olmasından mı kaynaklanıyor? Yoksa İzmir’i renklendiren İzmir’e bir başka tat veren sayıları giderek azalan levantenler mi?
Levantenler 1600’lü yıllardan itibaren (dört yüz yıldan bu yana) Hollanda’dan, İngiltere’den, Almanya’dan, İtalya’dan, Fransa’dan gelerek İzmir’e yerleşen dinlerini koruyarak yerli halkla bütünleşen aileler.
Bu aileler İzmir’e ülkelerindeki kültürü, yaşam tarzını, mimariyi, medeniyeti, okul, hastane ve postane gibi hizmetleri de taşımışlar. İzmir’de kültürün, sanatın, edebiyatın gelişmesine öncülük etmişler. Yaşamlarında ve işlerinde kaliteyi öne çıkarmışlar. Ege Bölgesi’nin ürünlerini dış pazarlara çıkarmışlar. İzmir’de denizciliğin, bankacılığın, ticaretin gelişmesine, İzmir Ticaret Borsası ve İzmir Ticaret Odası’nın kuruluşuna öncülük etmişler.
İzmir Ticaret Borsası dergisinde Ahmet Usman ile Sinan Doğan’ın "Son Levantenler" ile ilgili araştırması yayımlandı. Bu araştırmadan öğrendiğime göre, şimdilerde İzmir’de bin beş yüz dolayında levanten yaşıyor. Bunların sekiz yüzü İtalyan, üç yüzü Fransız kökenli.
Levanten kelimesi Fransız dilinde "Doğu’ya yerleşmiş" anlamına geliyor ama bizde ticaret yapan yabancı kökenliler için de kullanılıyor.

Pek çok konuda öncülük ettiler Whittall’ler, Pattersn’lar, Lafonten’ler, Giraud’lar, Aliotti’ler, Micaleff’ler, Dutilh’ler, Pennetti’ler, Aliberti’ler, Mainetti’ler, Solari’ler, Korsini’ler İzmir’de bankacılığı, sigortacılığı, gemiciliği geliştirmiş, pamuk, zeytinyağı, tütün, kuru incir ve kuru üzüm gibi ürünlerin işlenmesi ve ihracatına öncülük etmiş, İzmir ürünlerini "İzmir" markası ile birlikte Avrupa’ya taşımış aileler.
Ahmet Usman ve Sinan Doğan’ın araştırmasında Giraud, Micaleff, Arkas, Dutilh, Baltazzi, Buttigieg aileleri İzmir’deki levantenlerin son temsilcileri olarak anlatılıyor.
Şimdilerde Karavan Turizm İşletmesi’nin başında bulunan Alex Baltazzi’nin 1745 yılında Venedik’ten Anadolu’ya gelen ataları Osmanlı’nın ilk bankası olan "Dersaadet Bankası"nı kurmuş. "Şirket - i Hayriye"nin ilk gemilerini getirmiş.
İki yüz yıl önce Hollanda’dan gelen Dutilh’lerin çocukları Karel ve Hendrik kardeşler, 16 yıl İzmir’in, 4 yıl Türkiye’nin vergi şampiyonu olmuş. Bu iki kardeş Dutilh Denizcilik İşletmesi’ni geçtiğimiz yıllar Anadolu Deniz Ticaret Şirketi’ne bırakarak iş hayatından ayrılmış.
1850’lerde İzmir’e yerleşen Micaleff ailesinin son temsilcisi Noel Micaleff, zeytinyağı pazarında büyük ağırlığı olan ve Kristal markası ile yağ pazarlayan Ticaret ve Sanayi Kontuvarı’nın başında.

Onlarsız İzmir düşünemiyorum Fransa’nın Nice kentinden 1742 yılında İzmir’e gelip yerleşen Giraud ailesi önceleri Whittaller ile çalıştıktan sonra tekstil sektöründe kendi yatırımlarını gerçekleştirmiş. Herve Giraud, İzmir Pamuk Mensucat, İzmir Basma Sanayii gibi dev sanayi tesislerinde üretim ve ihracatı sürdürüyor.
Ruggero Mainetti’nin kuru meyve işleme ve ihracatı yaptığı, Pierro Corsini’nin Cemal Özgörkey ile birlikte ambalaj ve baskı işinde Koreta’da ortaklığının bulunduğu, Enriko Aliberti’nin otomotiv sektöründe olduğu biliniyor.
Yaşar Aksoy, Milli Mücadele’de Atatürk’ün yanında yer alan, bugüne kadar İzmir’i terk etmeyen Levantenleri küreselleşmenin acımasız dinamiklerinin ezmeye başladığını, bu olumsuz gelişme karşısında sermayelerini ve geleceklerini koruma arayışında levantenlerin yavaş yavaş ticaretten ve sanayiden çekilerek ranta yöneldiklerini, İzmir’i terk ederek İstanbul’a ve Avrupa’nın başka şehirlerine taşınmaya başladıklarını anlatıyor.
Ben levantensiz İzmir’in nasıl olacağını düşünemiyorum...

Sibel ARNA Osmanlılara göre Batılı, Avrupalılara göre Doğuluydular. Batı Avrupa'dan yola çıkıp Levant'a yani Doğu'ya yerleşmişlerdi. Bu yüzden onlara Doğulu anlamında Levanten adı takıldı. Genellikle İtalyan, Fransız ve İngiliz kökenli, kozmopolit bir tüccar sınıfıydılar. Birçok dil biliyorlardı: Günlük hayatta kullanılan Rumca, okullarda öğrenilen İtalyanca veya Fransızca, özel ders alıp söktükleri İngilizce ve yaşadıkları ülkenin dili Türkçe. Esas işleri ticaret ve sanayicilikti. Ama içlerinde sanatla, zanaatla, mimariyle uğraşanlar da vardı. Osmanlı Devleti'nin onlara verdiği ticari ayrıcalıklar (kapitülasyonlar) sayesinde iki yüzyıl boyunca gül gibi geçinip, kum gibi para kazandılar. Lozan Anlaşması'ndan sonra ayrıcalıkları ellerinden alınan Levantenlerin büyük bölümü ülkelerine geri döndü. Ama içlerinde kuşaklar boyu yaşadıkları ana- vatanları Türkiye'de kalmayı tercih edenler de vardı. Aradan 80 yıl geçti. Levantenlerin sayıları hızla azalıyor. Son Levantenler İstanbul Pangaltı, İzmir Alsancak, Bornova ve Buca'da kendi hallerinde yaşıyor. Oysa onları kendi hallerine bırakmamak gerekiyor. Yaşlılara tanık oldukları tarihi, gençlere dedelerinden, büyükannelerinden dinlediklerini anlattırmak, kayda geçirmek gerekiyor. Biz de anlamak ve anlattırmak için yola çıktık. İstanbul Pangaltı'da başlayan yolculuğumuz İzmir Alsancak'ta cumbalı Levanten konaklarının önünde son buldu. 19. yüzyılın Levanten semti Pangaltı'da Levantenlerden geriye kalan tek şey semtin ismi. Bu konuda da iki rivayet var. Birincisi, Pangaldi adında İtalyan uyruklu bir Levanten burada bir gazino açtı ve Pangaldi Gazinosu semte adını verdi. İkincisi, bir İtalyan Levanten bahçe içinde ‘‘Pane e Galeti’’ adında bir pastane açtı. Yaptığı kek ve pastalarla ünlenen pastanenin ismi zamanla Pangaltı'ya dönüştü ve semtin adı oldu. LEVANTENLER HAKKINDA İLK DOKTORA TEZİ Pangaltı röportajlarımıza ‘‘Pangaltı: 19. Yüzyılın Levanten Semti’’ adlı kitabın yazarı Rinaldo Marmara ile başlıyoruz. Şişli Belediye Başkanı Mustafa Sarıgül'ün desteğiyle basılan bu kitabı Levantenlerden geriye bir belge kalması için yazan Rinaldo Marmara, 15 yıldır Fransa'da yaşıyor. Pangaltı'da doğan, evlenip Fransa'ya yerleşen Marmara, Paul Valery Montpellier III Üniversitesi'nde çalışıyor. Ocak 2003'te üniversiteye sunduğu Levantenler hakkındaki 800 sayfalık doktora tezinin bu alandaki ilk çalışma olduğunu söylüyor. Fransa'da 'Türk dostu' ilan edilen ve birkaç gazeteye bu başlıkla haber olan Rinaldo Marmara'nın çalışması Fransa'da kitap olarak basılacak. Sahip olduğu şövalyelik nişanı ve bildiği 5 yabancı dil sayesinde Vatikan'ın Propaganda Fide Tarihsel Arşivleri, kilise ve mezarlık arşivleri ve Yunan adaları arşivlerine girerek araştırma yapan Rinaldo Marmara, Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşayan Latin topluluğunu ikiye ayırıyor. Kapitülasyonlardan faydalanan yabancı uyruklu Latinler (Levantenler) ve Osmanlı Latinler. OSMANLI DEVLETİ AB'Yİ O ZAMANLAR KURMUŞTU Rinaldo Marmara bu iki grubun gelişimi ve aralarındaki farkı şöyle anlatıyor: ‘10. asırdan itibaren deniz kenarındaki İtalyan sakinleri -Amalfiler, Venedikliler, Cenovalılar, Pisalılar- iki kıtanın kesiştiği yerde bulunan İstanbul'a akın etmeye başladılar. Mayıs 1082'de İmparator 1. Alexis Comnen tarafından Venediklilere Konstantinapolis'in bir mahallesi verilmesi İtalyan kolonilerin doğum belgesidir. O zamanlar Konstantinopolis'in Latin topluluğu, Haliç'in sağ kıyısında, Bizans surları çevresinde, limanın yakınlarında Bahçekapı, Balıkpazarı Kapısı ve Zindankapısı arasına yerleşmiştir. Bizans İmparatorluğu'nun Latin topluluğu, Türklerin 1453'te Konstantinopolis'i fethetmeleriyle yok olmuştur. II. Mehmet'in Galata'nın Cenovalı kolonisine verdiği 1 Haziran 1453 tarihli ferman, Latin reayası denilen Osmanlı Latin Topluluğu'nun menşeinde bulunmaktadır. Ferman Galatalı Cenovalalıların kişisel haraç ve cizye ödemelerini şart koşmuştur. Haraca tabi tutulan Cenovalılar gayrimüslim kullar ya da reayalar olmuşlardır. Böylece Osmanlı-Latinler oluşmuştur.’ Rinaldo Marmara'ya göre Osmanlı-Latinleri ile Levantenler işte bu noktada ayrılıyor. Levanten diye 1839 Tanzimat Fermanı'nın getirdiği ayrıcalıklardan yararlanarak altın bir çağ yaşayan yabancı uyruklu Latinlere deniyor. Bu dönemde kiliseler kuruluyor, her türlü işle uğraşılıyor, 1867'den sonra mülk edinebiliyorlar. Cumhuriyetten sonra ise Levantenler için gerileme devri başlıyor. Marmara bu süreci şöyle anlatıyor: ‘Ayrıcalıklardan o kadar çok faydalandılar ki, Cumhuriyet geldikten sonra bu böyle devam edemezdi. Lozan Antlaşması’yla kapitülasyonlar kaldırıldı. Türk hükümeti birkaç yeni kanun çıkarttı. Yabancılar her işi yapamamaya başladı. Bir tek ticaretle uğraşabiliyorlardı. Çırak, kapıcı, memur, doktor ve mühendis olamıyorlardı. Geriye doğru bir göç başladı. Geriye kalanlardan parası olanlar ticaret, parası olmayanlar aracılık yaptı.’ Osmanlı İmparatorluğu'nun Levantenlere büyük bir hoşgörüyle yaklaştığını anlatan Marmara tezini şöyle noktalıyor: ‘‘O zamanların Osmanlı İmparatorluğu bugün kurulmak istenen Avrupa'nın bir ufak bir örneğiydi. Fransızlar, İtalyanlar, İspanyollar birlikte yaşıyorlardı. O zamanlar Osmanlı'da Ortak Pazar zaten kurulmuştu. Avrupa Birliği, Türkiye'yi AB'ye almanın kararını verirken bu önemli faktörü unutmamalı.’ TEZ’DEN RAKAMLAR Altın çağlarında 820 din adamı 60 tane hizmet binası vardı. Bugün 94 din adamı, 30 kadar hizmet binası kaldı. Senede 800 çocuk vaftiz oluyordu. Bugün yılda 20 çocuk vaftiz oluyor. Altın çağda yılda 500 cenaze kalkardı. Bugün yılda 50 cenaze kalkıyor. ALESSANDRO PANNUTI İstanbul’daki İtalyan kültürü yaşıyor Alessandro Pannuti 1998'den beri İstanbul'da yaşıyor. Galatasaray Lisesi'nde İtalyanca bölümünü kurmuş. Halen Özel Beyoğlu Lisesi'nde öğretmen. Fransa doğumlu. Annesi Fransız, babası İtalyan. İlk ve orta öğrenimini İtalya'da, lise öğrenimini İngiltere'de tamamlamış. İtalya Trieste Üniversitesi Siyasal Bilimler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü'nden mezun olmuş. Sorbonne Üniversitesi İtalyan Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde, '20. yy.'da İstanbul'daki İtalyan Levantenler' başlıklı doktora tezine ise 2000 yılında başlamış. Tezi için 70 kişiyle yüz yüze görüşmeler yapıp, Slvio Messir, Giovanni Scagnomillo gibi Levanten yazarların eserlerini incelemiş. ‘‘Sorbonne'daki hocam Jean-Charles Vegliante, ki kendisi dünyadaki göçmen İtalyan cemaatleri konusunda uzmandır, bana İstanbul'daki Levanten cemaatinden söz etti. Giovanni Scognamillo'yu aradım. Ona göre bu işin bir an önce yapılması gerekiyordu çünkü Levantenler bitmek üzereydi. Amacım İstanbul'daki İtalyan Levantenlerin, İtalyan dilini ve kültürünü sürdürdüğünü ispatlamak. Yüzlerce yıldır burada yaşayan cemaat bitmek üzere. Çünkü gençler, yurtdışına yerleşmeyi seçmiş. Son kuşak olarak, çoğunluğunu 65 yaşın üstünün oluşturduğu bir grup kalmış. Gerçekten olağanüstü olan durum, İtalyanların sayılarının giderek azalmasına rağmen asimile olmayıp, toplumla entegrasyona girmemeleri. Bu durum da cemaatin, bugüne kadar sürdürdüğü dil ve kültürle beraber yok olması sonucunu getiriyor.’ İZMİRLİ TÜRK, İZMİRLİ LEVANTENLERİ YAZDI İlk belediye ve bankayı Levantenler kurdu ‘Kendimi eski İzmir'de hayal ediyorum. Fransız profesör Gaston Deschamps, İngiliz konsolos Paul Rycaut, Belçikalı sanayici Charles Verbeke, İtalyan tüccar Giorgio Corsini ve Avusturyalı İtfaiye müdürü Paul Greskowich yüzlerce kez gözlerimin önünden geçiyor. Bu hayallere daldığım kısa süre içinde, İzmirli bir Rum kimliğine bürünüyorum. Punta'nın arka sokaklarındaki iki katlı evimden çıkıp, dar sokaklardan Kordon'a ulaşıyorum. Kordon her zamanki gibi kalabalık. Yol boyunca, herkesi 'bonsoir, buono sera, kalispera, iyi akşamlar' diyerek selamlıyorum. Bir randevum nedeniyle, beş dakika içinde Cafe Kraemer'de bulunmam gerektiğinden, yanımdan geçen atlı tramvaya biniyorum. Tramvay İzmir Tiyatrosu, Alhambra Birahanesi, Sporting Clup, Cafe de Paris, Avcılar Kulübü'nün önünden geçtikten sonra, Cafe Kraemer'in önünde duruyor. Telaşlı bir şekilde tramvaydan iniyorum. Avusturyalı garson, Cafe Kreamer'in kapısında beni güleryüzle karşılıyor. İtalyan misafirimle birlikte garsonun porselen bardakta sunduğu nefis 'Procop' birasını yudumluyoruz. İzmir'in o muhteşem günbatımını kaçırmamak için, burada fazla kalmıyoruz. Akşam yemeğini yiyeceğimiz Sporting Club'ın yolunu tutuyoruz. Güneş, Karşıyaka'nın arkasından batarken ortalığı kıpkızıl bir renk kaplıyor. Bir taraftan bu muhteşem manzarayı seyrederken, bir taraftan da yemeğimizi yiyip, şarabımızı yudumluyoruz. Yemekten Sonra Bella Vista'daki Nea Skene Tiyatrosu'nda güzel bir İtalyan operası izliyoruz.’ İzmirli işadamı, Ege Genç İşadamları Derneği kurucu başkanı Bülent Şenocak, Levant'ın Yıldızı İzmir adlı kitabına bu cümlelerle başlıyor. Şenocak'a göre İzmir'in azınlık tarihi 1620'de Sakız Adası'ndan konsolosların İzmir'e gelmesiyle başlıyor: ‘‘Bugün sayıları 100'lerle ifade edilecek kadar azalan İzmirli Levantenlerin İzmir'e sayısız katkısı oldu’ diyen Şenocak şöyle devam ediyor: ‘‘İzmir'de ilk belediye Levantenlerin ve azınlıkların bir araya gelmesiyle oluştu. İzmir'deki ilk bankayı da Levantenler kurdu. (İzmir Bankası- 1847) Madenlerin büyük bir kısmını Levantenler işletti. Levantenler İzmir'de kalsaydı şehir çok farklı olurdu. Avrupa Birliği'ne girme yolunda çok büyük mesafeler kaydedebilirdik. Onlar bizlere uygar yaşamayı, çağdaş olmayı öğrettiler. Levantenler gittiği zaman insanlar uzun süre elbisesini diktirecek terzi, ayakkabısını tamir ettirecek ayakkabıcı bulamadı.’’ PANGALTI LEVANTENLERİ M. GIUDICI KAYA - M. GRAZIA BOYMAN Türkiye’de kendimizi hiç eksik hissetmedik Onlar iki kardeş. Rinaldo Marmara'nın kuzeni oluyorlar. Türkiye'de doğmuşlar. ‘Dedemiz İtalya'dan Türkiye'ye 1862'de gelmiş. Ticaret yapmak için. Çok başarılı olmuş. Hep Pangaltı'da oturmuş. Mülk edinebilme kanunundan sonra Pangaltı'dan ev almışlar. Biz hálá o evin yerinde yaptırılan apartmanda oturuyoruz. Hani caddede Arçelik'le Yataş var ya, işte o apartman. Arçelik ve Yataş bizim kiracımız. Çalışmıyoruz, kiralar yetiyor.’ Mirella ve Maria yaşamlarını bir çırpıda böyle özetliyorlar. Mirella bir Türk'le evli. Maria ise eş olarak kendi gibi bir Levanten'i seçmiş. İki kız kardeş Türkiye'yi çok seviyorlar. ‘Biz Fransa'ya da, Yunanistan'a da gittik. Orada yabancılara kötü davranıyorlar. Biz Türkiye'de kendimizi hiç eksik hissetmedik’ diyorlar. ANNAMARIA GENOVESI Dolmabahçe Sarayı’nın kartonpiyerlerini dedem yapmış Dedem İstanbul'a 1862'de 22 yaşındayken gelmiş. Kartonpiyer ustasıymış. Türkiye'ye kartonpiyeri getirmiş ve zaten Dolmabahçe Sarayı'nın kartonpiyerini de o yapmış. Ailemiz dedemin mesleği sayesinde para kazanmış. 1935'te yabancılara bazı meslekler yasaklandı. Kartonpiyer ustası sanat işçisi sayıldığı için benim dedem İstanbul'da kaldı, 1914'te Türkiye'de öldü. Ben de Levantenlerin tarihini çok merak ediyorum. Benim kızıma anlatacağım bir şeyler olmalı. Ama bu konuda yazılmış çok az kitap var. Rinaldo Marmara'nın tezi tarihimize ışık tuttu. MELEK MARISA ELAGÖZ ALTARAS İlk akıl hastanesini büyük dedem kurmuş İlk olarak Venedik'ten büyükdedem gelmiş. Doktormuş. Akıl doktoru. Osmanlı padişahını tedavi etmek için çağırılmış. Hangi padişah olduğundan emin değilim. O zamanlar ilk akıl hastanesini de benim büyükdedem kurmuş. Dedem ise mimarmış. Güzelbahçe hastanesi benim dedemin eviydi. Kendi yapmış o evi. San Antonio Kilisesi'ni de o yapmış. İsmi Julio Monceri. Venedik'te öldü. Onun hayatında her şey toz pembe değilmiş. Din ayrımı yüzünden zor günler geçirmiş. Bana gavur bile dediler, derdi. Gavur Allah'a inanmayandır. Benim oğlum asker. Yanlışlıkla kayıt formunu bana gösterdiler. Üzerinde sakıncalı gayrimüslim, yazıyordu. Bu ne demek? En ünlü Beyoğlu Levanteni / GIOVANNI SCOGNAMILLO Levantenler tarih oluyor Sinema üzerine yazdığı yazı ve kitaplarla tanınan, 'Bir Levanten'in Beyoğlu Anıları' adlı kitabın yazarı Giovanni Scognamillo, 18. yüzyılda İstanbul'a göç edip yerleşen bir İtalyan ailenin üçüncü kuşak üyesi. Büyükbabası 19. yy'da Napoli'den İstanbul'a göç etmiş bir aşçı. ‘‘Levantenler Türkiye'de İstanbul, İskenderun ve İzmir'de yaşadı. Bunların büyük bir kısmı İtalyan idi. İtalyanların dışında Fransız, İngiliz ve Almanlar da vardı. Levantenler artık tarih oluyor. Yeni kuşaklar Türkiye'de kalmaktansa babalarının, atalarının memleketine dönüyor. Benim iki çocuğum var, her ikisi de Türkiye dışında yaşıyor’ diyen Giovanni Scognamillo'ya hiç İstanbul'dan ayrılmayı düşündünüz mü? diye soruyoruz. ‘Ayrılmak ihtiyacını zaman zaman duymadım değil. Ama insan bütün hayatını bir yerde geçiriyorsa, oraya entegre olur. Bazen ben diğer Levantenlere saldırıyorum, işte 'Ben entegre oldum siz olamadınız' diye, onlar da bozuluyorlar tabii. 6-7 Eylül olayları olduğunda İstiklal Caddesi'ndeydim. Bu hadiselerden etkilendim, ama Türkiye'de böyle olaylar oluyor diye İstanbul'dan kaçmak gibi bir düşüncem olmadı. Çünkü bu olaylar direkt olarak beni ve diğer Levantenleri etkilemedi.’ Türkçe, İtalyanca, Fransızca, Yunanca, İngilizce, İspanyolca bilen 74 yaşındaki Giovanni Scognamillo'nun yalnızca İtalyan pasaportu var. İZMİR LEVANTENLERİ ALEX BALTAZZI İzmir köftede İtalyan etkisi Alex Baltazzi, 1936'da İzmir'de doğmuş. Doğar doğmaz İkinci Dünya Savaşı çıktığı için 10 yaşına kadar Atina'da yaşamış. Şimdi İzmir'de turizmle ilgileniyor. Karavan Turizm adında 8-9 şubeli bir turizm şirketi var. Türk-İtalyan Kültür ve Dostluk Derneği Başkanı ve Ege Seyahat Acenteleri Derneği Başkanı olan Alex Baltazzi aile tarihini şöyle anlatıyor: ‘‘Ailem Venedik'ten 1746 yılında gelmiş. Büyük dedemin 11 çocuğu varmış. Ailemin bir kısmı İstanbul'a gitmiş. Banka ve finans ile ilgilenmişler. İstanbul'a ilk bankayı kurmuşlar. İzmir'de de bir kısmı finansla bir kısmı ihracatla ilgilenmiş. İzmir'de kalanlar çok geniş toprak sahibi olmuşlar. 1847'de de İzmir Bankası'nı kurmuşlar. Defalarca Osmanlı İmparatorluğu'na kredi vermişler. Osmanlı gerileme döneminde kredileri ödeyememiş. Ailenin bir kısmı ekonomik sıkıntıya girip, Avusturya'ya göç etmiş.’’ Alex Baltazzi Levanten ailelerin eskiden içlerine kapanık yaşadığını söylüyor. Fakat Levanten nüfus azaldıkça bu içe kapanıklık ortadan kalkmış. ‘‘Ben hep Alsancak'ta oturdum. Ve çok rahat yaşadım. Ben İtalyanım. Ama Türkiye'de yaşıyorum. Türkiye'yi İtalya kadar seviyorum. Arada bir farklılık görmüyorum’ diyen Alex Baltazzi Levantenlerin İzmir'i çok etkilediğini söylüyor. Ve minik bir örnek veriyor: ‘Biliyor musunuz, o çok meşhur İzmir köfte, İtalyan yemeklerindeki soslardan etkilenerek ortaya çıkmıştır.’ MAURIZIO PENETTİ - ELVIO PENETTI Birçok İzmirliden daha İzmirliyiz Onlar iki kuzen. Büyükdedelerinin babası İzmir'e Napoli'den gelmiş. İzmir'de deniz levazımat işleri yapmış. Maurizio ve Elvio, Penetti ailesinin beşinci nesil üyeleri. ‘Biz birçok İzmirliden daha çok İzmirliyiz’ diyorlar. Babalarından ve dedelerinden duydukları eski günleri şöyle anlatıyorlar: ‘‘İlk zamanlar Levantenlerde yerel toplumla kaynaşmama eğilimi varmış. İhtiyaç da yokmuş. Çünkü nüfusun yüzde 90'ı gayrimüslimmiş. Eskiden Levanten aileler hep birbirleriyle evlenirlerdi. Yeni yeni Levantenler Türklerle, Türkler Levantenlerle evlenmeye başladı. Levantenlerin birçoğu çift pasaportlu. Biz hálá geçmedik, geçemedik. Geçmemizin bizim için avantajları var. Çünkü mesela yabancı olduğun zaman deniz kıyısından ev alamıyorsun. Memur olmak için çalışma izni almak gerekiyor. Bürokraside zorluklar çıkıyor. 3 günde yapılabilecek bir iş 3 ay sürebiliyor.’ Maurizio ve Elvio Penetti Türkiye'de olmaktan mutlular. Arada bir ‘Bu ne biçim memleket, iki yılda bir kriz oluyor’ diyorlar ama Türkler ne kadar yakınıyorlarsa onlar da o kadar yakınıyor. Penetti ailesi hep sanayicilikle uğraşmış: ‘‘Dedemiz ilk dizel motoru kuran ve inşa eden kişi. Dedelerimizin o zamanlar yaptıkları, bugün Afrika'nın ıssız ormanlarına gidip, üretim yapmak gibi bir şey.’ MARIKA CORSINI TSK ve sokak çocukları için çalışıyor İzmir ve Levanten deyince akla ilk gelen isimlerden biri Marika Corsini. Çünkü o tam anlamıyla bir iyilik meleği. Telefonu hiç susmuyor. İş isteyen, çocuğunu ameliyat ettirecek, evini badana yaptıracak parayı bulamayan herkes onu arıyor. 76 yaşındaki Marika Corsini Türkçe, İtalyanca, Fransıza, İngilizce, Rumca, İspanyolca olmak üzere altı yabancı dil biliyor. 50 yıldır Türk Silahlı Kuvvetleri’ni Güçlendirme Vakfı, İzmir Hastaneleri'ne Yardım Derneği ve Sokak Çocukları Derneği gibi kurumlarda çalışıyor. ‘‘Ben Türk ailelerin içinde büyüdüm. Bütün reis-i cumhurlara çok yakındım. Özellikle Kenan Evren'le ve Kaya Erdem'le... Ailem İtalya'dan, Cenova'dan ve Romanya'dan gelmiş. Ben gelenleri hiç tanımadım. Çünkü büyük dedem bile İzmir'de doğmuş. İlk gelenler benzincilikle uğraşırlarmış. 1937'de Bayraklı'daki gaz depolarımız yandı ve 27 çalışanla beraber babam da öldü. Ben bankacıyım. 18 yıl bankacılık yaptım. Mesleğim gereği benim çok muhitim var. Bankacılıktan ayrıldıktan sonra vakıflarda ve derneklerde çalıştım. Hiçbir zaman İtalya'ya dönmeyi düşünmedim. İzmir'de çok mutluyum. Kocamı 1992'de kaybettim. O da İtalyan Levanten'di. İtalyan başbakanı iki ülke arasında kurduğu ilişkiden dolayı şövalye unvanı verdi.’’ ELI FILIDIS Müthiş bir zenginlik duyuyorum Baba tarafım Macar anne tarafım Yunanlı. Babaannemin babası tren yollarının ilk yıllarında tren yolu şefi olarak çalışmış. Annem İkinci Dünya savaşı sırasında Türkiye'ye yerleşen Yunanlılardan. Politik nedenlerle eskiden bizler kendi içimize kapalı yaşardık. Ama çok çabuk açıldık. Çünkü bizim Giritli komşularımız vardı ve bizlere çok benzerlerdi. Çok güzel dostlukların içinde büyüdük. Bana ne hissettiğimi sorarsanız müthiş bir zenginlik duyuyorum. Ben İzmir'de bir İtalyan Levantenle evlendim. Çocuklarım çok güzel büyüdüler. İzmir'i çok seviyorlar. Onlara yurtdışında okumaları için çok ısrar ettim. Bana 'Biz İzmir dışında yapamayız. Sen olmasan İzmir'de yardımımıza koşacak bir sürü insan var, sokaklar dost kaynıyor' diyorlar. Ben ressamım, sergiler açıyorum, resim dersleri veriyorum. 7 yıldır Alsancak'ta eski bir Levanten konağında oturuyorum. Burası hem atölyem hem evim. Binanın mal sahibi İzmir'in en önemli Levanten ailelerinden Arkas Denizcilik'in sahibi Lucien Arkas. Lucien Arkas bu evde doğup büyümüş. Ben hemen hemen her gün bu evde onların nasıl vakit geçirdiğini düşünüyorum. Her yer tarih kokuyor, çok mutluyum.

Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla... Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla... İzmir’de Futbol 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı İmparatorluğu’nda Batı’ya açılış sosyoekonomik alanda olduğu gibi spor alanında da kendini gösteriyordu. İzmir de tıpkı Selanik ve başkent İstanbul gibi Avrupa’ya açılma sürecinde, Avrupa tarzı sporların ortaya çıktığı bir kent olma özelliğindeydi. 19. yüzyılın son çeyreğinde İzmir’in zengin Levanten ailelerinin eliyle sırasıyla futbol, tenis, bisiklet, eskrim, yüzme, kürek, atletizm, kriket, jimnastik ve boks kentte yayılmaya başlayan spor dallarındandı.(1) Bunlar arasında futbolun popülaritesiyle öne çıkışı ve daha sonra imparatorluğun diğer şehirlerine ulaşması halkın bu spor dalına gösterdiği ilgiyle açıklanabilir. Günver Güneş* Futbolun Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kez nerede oynandığı konusunda hâlâ somut bir belge ortalıkta görünmezken, elde edilebilen kaynaklardan ilk futbol maçlarının başkent İstanbul’dan çok önce, 1870’li yılların sonlarında İzmir ve Selanik’te oynandığını söyleyebiliyoruz.(2) İzmir’de futbol 19. yüzyılın son çeyreğinde birkaç İngiliz ailesinin gençleri tarafından hem eğlenmek, hem de spor yapmak için aralarında gerçekleştirdikleri oyunlarla başlamıştı. Daha 1880’li yıllarda kentte futbolun popüler bir spor olduğu, Bornovalı İngiliz gençler arasında oynandığı bilinmektedir. Bu durum İngiliz Konsolosluğu raporlarına kadar yansımıştır.(3) İzmir’de ikamet eden La Fontaine ailesinin ileri gelenleri, kentteki diğer İngiliz ailelerinin de katılımıyla 1894 yılında “Bournabat Football and Rugby Club” adıyla bir futbol ve Rugby kulübü kurdular ve bu tarihten itibaren faaliyetlerini belirli bir organizasyon ve disiplin içerisinde bu kulüp çatısı altında yürüttüler.(4) Bournabat Football and Rugby Club, Türkiye’de resmi nizamnamesi ve tüzüğü ile oluşmuş ilk futbol takımıydı. Kulübün kurucuları arasında Arthur Whithall, James La Fontaine,(5) Edwin Whithall, Frank Whithall, Edwin Giraud, Henry Joly, Richard La Fontain gibi İngiliz ve Fransız tabiyetinde bulunan birkaç sporcu genç yer alıyordu. 19. yüzyılın ilk yıllarına kadar İzmir’in zengin Levanten ailelerinin tekelinde olan futbol oyunu daha sonra Rum takımları olan Panionios, Apollon ve Pelops ile Ermeni takımları Apetyan ve Vartanyan’ın katılımıyla geniş halk yığınlarına ulaştı. Özellikle Bornova’da oturan Rumlar bu oyunu İngilizlerden öğrendiler. Kısa süre içinde İzmir’de neredeyse bütün Rum gençleri sihirli meşin yuvarlağın peşinden koşturmaya başladı.(6) Nicos Karacas’ın ifadesine göre “İzmir’in Rum gençleri işi öylesine ilerlettiler ki kendilerine futbolu öğreten İngilizlere oyuncu verecek duruma geldiler”. Ancak yine de İzmir’deki futbol etkinliğinin en önemli merkezi Bournabat Football and Rugby Club’dı. 1890’lı yılların İzmir’deki en güçlü takımı da tartışmasız Bornovalı İngilizlerin futbol takımıydı. Bu takım şu isimlerden oluşuyordu: M.J. Whithall, Ed. Charnaud, Percy Joly, Jim. R. Giraud, Pelcoc Whithall, A.J. Whithall, Herbert Joly, A.E. La Fontaine, Edmund Giraud, Jim Gout, Hav. Joly, Th. Tarrazzi, Herbert Whithall, D. Whithall, Eddie Whithall, G. Whithall, J. Whithall.(7) İzmir’de İngilizlerin kendi aralarında ve dışarıdan misafirleriyle yaptıkları maçlar yerel basına konu olduğu gibi, zaman zaman İstanbul gazetelerine de yansıyordu.(8) 1891-1892 yıllarında özel günlerde yapılan futbol karşılaşmaları(9) 1893 yılından itibaren alışkanlık haline getirildi. Yeni yılın ilk günlerinde programlanan maçlarda Bornovalı İngiliz gençleriyle İzmir’de yaşayan İngiliz gençleri bir araya geliyorlardı. 1894 yılında Bornova’da gerçekleşen böyle bir müsabakayı dönemin en güçlü kadrosuna sahip Bornovalı İngiliz gençleri kazanmıştı.(10) Bu müsabakaların sonraki yıllarda da devam ettirildiğini, yerel basındaki haberlerden biliyoruz. Nitekim 1897 yılı Ocak ayında düzenlenen bir turnuvada “Smyrna Club” futbol takımı birinci olmuştu.(11) 1897 yılı Ocak ayının son haftasında İzmir limanında demirli bulunan İngiliz donanmasına mensup gençlerden oluşan bir takımla, çoğunluğu İngiliz asıllı İzmirli gençlerden meydana gelen takımlar arasında Bornova sahasında yapılan maçı İzmir’in İngiliz gençleri kazandılar.(12) Bu iki ekibin Karşıyaka’da bir maç daha yapacakları Ahenk gazetesinde okuyuculara duyurulmuş, ancak maçın sonucu gazetede yer almamıştı.(13) 1897 yılı sonlarında İzmir limanında bulunan İngiliz savaş filosu mürettebatının kendi arasından çıkardığı bir takımla Bornova İngilizlerinin futbol takımları arasında Bornova’da oynanan maçı da Bornova kulübünün kazandığını yine Ahenk gazetesinin sayfalarından öğreniyoruz.(14) İzmir-İstanbul Şehirleri Futbol Temasları Türkiye’de şehirlerarası futbol müsabakaları ilk kez 19. yüzyılın sonunda İzmir ve İstanbul’un gayrimüslim gençlerinden oluşan karma takımlar arasında oynanan maçlarla gerçekleşti. İzmir’de 1880’li yıllarda İngiliz aileler arasında futbol bir eğlence unsuru haline gelmişken, İstanbul’da 1890'larda henüz futbolun ne olduğu bilinmiyordu. İstanbul’daki İngilizleri futbol ve rugby oynamaya İzmir’den bu şehre giden James La Fontaine alıştırırken, İstanbul’daki İngiliz tebaasından Hanry Pears da İstanbul’da futbolun yayılıp gelişmesine öncülük ediyordu. İki şehir arasında spor konulu temaslar İngiliz ailelerin girişimiyle başladı. İzmir ve İstanbul’da bulunan İngiliz aileleri 1897 yılından itibaren her sene bir şehirde yapılmak üzere beş yıl boyunca futbol ve rugby maçları düzenlediler.(15) Daha çok eğlence unsuru taşıyan ve iki şehirdeki aileleri kaynaştırmayı amaçlayan bu etkinliğin daha sonraları büyük bir rekabet ortamını da hazırladığını belirtmek gerekir. Bu müsabakalarda İzmir karmasının iskeletini 1894 yılında İngiliz ailelerinin Bornova’da kurmuş oldukları Bournabat Football and Rugby Club ile (16) İstanbul’da 1896 yılında Kadıköy’de kurulan Moda Football and Rugby Club oyuncuları ve üyeleri oluşturuyordu. İzmir ve İstanbul’daki İngiliz ailelerin birbirlerini ziyaretleri esnasında gerçekleşen futbol ve rugby müsabakalarının ilki 1897 yılında İstanbul’da yapıldı ve futbol maçını 2-1 İzmir karması kazandı. Bir yıl sonra İzmir’deki maçı da yine İzmir karması 3-2 galip bitirmeyi başardı ve takımın İstanbul’a olan üstünlüğü üçüncü maçta da kendini gösterdi; 1899 yılında İstanbul’da gerçekleşen karşılaşmayı İzmir karması 1-0 önde tamamladı. 1899’dan sonra, bilinmeyen bir nedenle İzmir-İstanbul futbol müsabakaları durdu. 1904 yılında yeniden başlayan karşılaşmaların o yılki galibi yine İzmir oldu; ekip dördüncü müsabaka sonunda da sahadan 4-2’lik galibiyetle ayrıldı. 19. yüzyıl sonu-20. yüzyıl başlarında İzmir futbolunun İstanbul futboluna belirgin bir üstünlüğü söz konusuydu. 1904 yılındaki son karşılaşmaya İzmir takımı şu tertiple çıktı: A. Whithall, Harry Paterson, P. Brusah, R. La Fontaine, George Keon, E. Whithall, Edmond Giraud, Albert Whithall, A. La Fontaine, H. Culy, Jim Giraud.(17) 1897 yılında yayılmaya başlayan ve 1904 yılında İstanbul futbol liginin düzenlenmesi nedeniyle ara verilen İzmir-İstanbul karmaları futbol maçları İstanbul Futbol Birliği’nin bir kereye mahsus organizasyonuyla 1908 yılında bir kez daha gerçekleşti. 11 Aralık 1908 tarihinde İstanbul’da gerçekleşen karşılaşmada İzmir karması ile İstanbul lig şampiyonu Galatasaray bir araya geldiler ve maçı 3-1 İzmir ekibi kazandı.(18) Bu müsabaka Türk futbol tarihi araştırmacıları tarafından şehirlerarası resmi maçların ilki sayılır. Daha önce iki şehir arasında gerçekleşen temaslar Levanten ailelerin birbirlerini ziyaretleri sonucu gerçekleşmişti. Son karşılaşmanın resmi kurallar çerçevesinde organize edilmiş olması böyle bir düşünceyi doğurmuş olabilir. Bu arada özellikle İstanbul’da İstanbul Futbol Birliği tarafından düzenlenen maçlar seyirci, futbolcu ve kulüpleri memnun ettiğinden, şehirlerarası maçlara yine ara verilmişti. İki şehrin kulüp yetkililerinin uzun görüşmelerinden sonra İstanbul ve İzmir şehir karmaları Balkan Savaşlarının karanlık günlerinde 1913 yılında yeniden bir araya geldiler; fakat bu kez İstanbul takımları tamamen Türk oyunculardan kurulu olarak sahaya çıkarken, İzmir takımı yine şehirdeki İngiliz gençleriyle birlikte birkaç Rum oyuncu takviyeli takımla müsabakaları gerçekleştirdi. İzmir karması ilk müsabakasını 2 Haziran 1913 tarihinde İstanbul şampiyonu Galatasaray’la yaptı ve Galatasaray maçı 2-1 kazandı; karşılaşma, İzmir ekibinin büyük itirazlarıyla tamamlanabildi.(19) İstanbul’daki ikinci maçını Fenerbahçe ile oynayan İzmir karması, oldukça iddialı hazırlanmış olmasına rağmen ilk maçın yorgunluğunun etkisiyle sahadan 4-1 yenik ayrıldı. İzmir karması son maçını İstanbul karması ile yaptı. Altı Fenerbahçeli ve beş Galatasaraylı oyuncudan kurulu olan İstanbul karması, karşılaşmada İzmir ekibini 2-0’lık skorla mağlup etti.(20) Bu maçların ilginç yanı İzmir’de Nejat Evliyazade, Sedat, Talat, Arap Fırınlı Süleyman, Hüsnü, Dr. Fikret, Dr. Kemal Tahsin, Haşim ve Mazlum gibi birçok Türk futbolcusu varken, İzmir karması oyuncularının hepsinin yabancı olmasıdır. 1906 Ara Olimpiyatlarında İzmir Futbolu 20. yüzyıl başlarına gelindiğinde, Osmanlı İmparatorluğu’nda İzmir ve Selanik futbolda hâlâ İstanbul’dan oldukça ileri durumdaydılar. 1906 yılında Yunanlılar modern olimpiyat oyunlarının 10. yıldönümü dolayısıyla Atina’da bir “ara olimpiyat” düzenlediklerinde Osmanlı’dan futbol dalında Selanik ve İzmir takımları katılmışlardı. Ara olimpiyatlarda yapılan futbol maçlarında Danimarka karması İzmir’i 5-0, Atina karmasını 9-0 yenerek birinci olurken, Atina karması da Selanik karmasını 5-0 mağlup etti. Ancak Atina karması bilinmeyen bir sebeple İzmir karması ile yapacağı maça çıkmadığından hükmen yenik sayılarak diskalifiye edildi ve böylece Selanik karmasını 3-1 mağlup etmiş olan İzmir karması ikinciliği elde etti. Bu, İzmir futbolunun resmi karşılaşmalardaki en büyük başarısıydı. Atina’daki ara olimpiyatta ikinci olan ve gümüş madalya kazanan İzmir takımı şu oyunculardan kuruluydu: Edvin Charnaud, Zare Kuyumcuyan, Edward Giraud, Jack Giraud, Hanry Joly, Percy La Fontaine, Donald Whithall, Albert Whithall, Godfrey Whithall, Herbert Whithall, Edward Whithall.(21) 1906 yılında takımın neredeyse yarısı Whithall ailesinin üyesiydi; takımda Levanten ailelerin çocuklarının dışındaki tek oyuncu, İzmir Ermenilerinden olan Zare Kuyumcuyan’dı. İngilizlerden Sonra Rumlar da Futbol Sahalarında İzmir’de 19. yüzyıl sonlarından itibaren şehirde önemli bir nüfus yoğunluğu bulunan Rumlar da, İngilizlerin ardından futbol alanlarına indiler. 20. yüzyıl başlarında kentte Rumların Panionios, Apollon ve Pelops kulüplerinin yanı sıra Ermenilerin de Vartanyan isimli futbol takımı bulunuyordu. 1900’lerin ilk yıllarında İzmir’de futbol adına en önemli etkinlik, Rum ve Ermeni takımlarının İngilizlerle yaptıkları müsabakalardı. Bu müsabakaların yanı sıra kentteki İngiliz ailelerinin çocukları ile limana demirleyen yabancı askeri filoların mürettebatı arasında da maçlar yapılmaya devam etti. 1902 yılı Mart ayında limanda bulunan İngiliz donanmasına mensup mürettebatla Bornova’daki İngiliz takımı arasında oynanan karşılaşmayı İngiliz donanmasına mensup gençler 20-10 kazandı.(22) Bu döneme ait İzmir’deki spor kulüplerinin bir arşivinin şimdiye kadar bulunamamış olması ve dönemin basınının bu organizasyonlara gereğince yer ayırmaması nedeniyle futbol maçları hakkında yeterince bilgi sahibi olamıyoruz. Sözünü ettiğimiz karşılaşmaların çoğu, bugünkü Şirinyer Hipodromu'nun bulunduğu alan ile, Alsancak Stadı'nın yer aldığı Punta çayırı ve Bornova spor sahasında yapılıyordu.(23) Bu futbol sahalarındaki maçlara Bornova ve Buca’daki İngiliz takımlarının yanı sıra Panionios, Apollon, Pelops gibi Rum ve Vartanyan gibi Ermeni kulüpleri ile Scotch, Packsers, Amerikan Koleji, Evangelidis okul takımları da katılıyorlardı. İzmir Türkleri 20. yüzyıl başlarında bu müsabakalarda yalnızca seyirci olarak yer alıyorlardı. İzmir’deki Rum kulüpleri içerisinde en çok göze çarpan Apollon oldu;(24) takım 1900 yılından itibaren İzmir’deki Rum cemaati arasında oldukça popüler bir hale gelmişti. İyi bir kadroya sahip olan Apollon önemli sonuçlara da imza attı. 1911 yılında Avusturya milli takımını mağlup eden takımın bu başarısı Avusturya Bahriye Nezareti tarafından bir yazıyla kutlandı. 1918 yılında Apollon, İngiltere milli takımını özel bir maçta yenilgiye uğrattı; 1920 yılında Anvers'deki olimpiyat oyunlarında futbol karşılaşmalarına birinci takımının yanı sıra dört yedek oyuncusuyla katıldı.(25) İzmir’de faaliyette bulunduğu süre içerisinde üç stada sahip olan Apollon, İzmir’de işgal yıllarının da en güçlü futbol takımıydı. 1921-1922 İzmir lig şampiyonu olduğunda takım şu oyunculardan oluşuyordu: kaleci Yanakis, solbek Marcelos, sağbek Mağulas, solhaf Aloizakis, santrhaf Gillis, sağhaf Gotis, solaçık Domeniko, soliç Kamyoropulos, santrafor Samyos, sağiç Hrilus, sağaçık Haralambos.(26) 1922 yılında geçirdiği bir kazada 11 oyuncusunu kaybeden Apollon, Yunanlılar 9 Eylül 1922 tarihinde İzmir’den ayrıldığında diğer Rum kulüpleri Panionios ve Pelops gibi Atina’ya döndü.(27) İzmir’deki diğer Rum kulüplerinden Panionios, sporun her alanında oldukça güçlü olmasına karşın iyi bir futbol takımına sahip değildi. 1911 yılında İzmir belediye başkanının bıraktığı 105.000 m2’lik alana büyük bir spor kompleksi yaptırdı. Alsancak garının bulunduğu alan içerisinde 95x95 m genişliğinde bir futbol sahası da olan bu yerin zemini ince toprakla döşenmişti ve 7000 kişilik portatif tribünleri bulunuyordu.(28) Karataş'ta Omiro Onasis, Anastasio Hacı Emmanuil, Teofanus Misail ve G. Magrigizni’nin idaresindeki Pelops kulübü de kayık, yüzme ve jimnastik branşlarında oldukça aşama kaydetmiş olmasına karşın,(29) Apollon gibi ses getirecek bir futbol takımı oluşturamamıştı. Buna rağmen Melantios Mahallesi’nde kendi stadında İzmir çapında iyi sonuçlar alan, İzmir dışında da müsabakalara katılmış disiplinli bir futbol takımı meydana getirilmişti.(30) İzmir’de Türkler Futbol Sahalarında 20. yüzyıl başlarında İzmir’deki spor sahalarında hâlâ Türkler görülmüyordu. Resmi kayıtlara göre de, 1905 yılına kadar İzmir’de hiçbir Türk futbol oynamamıştı. Bu tarihte Amerikan Koleji'nde öğrenim gören Talat (Erboy) Bey, Şerif Remzi (Reyent), Sabri Süleymanoviç ve Nejat Evliyazade okul takımlarıyla sahaya çıkan ilk Türk futbolcular oldular.(31) Ancak bu isimler, dönemin İzmir Valisi Kâmil Paşa'nın baskıları sonucu sportif faaliyetlere katıldıkları gerekçesiyle okullarından uzaklaştırıldılar. Talat Erboy, hatıralarında Amerikan kolej takımının Rum ve Ermenilerden oluştuğunu, futbola yeni başlayan acemilerin önce sanki takımın en kolay yeriymiş gibi yan haf bek yerinde oynatıldığını, kendisinin de önce bu bölgede oynatıldığını kaydeder.(32) II. Meşrutiyet’e kadar (1908) Osmanlı İmparatorluğu’nda Türkler için spor yapmak hem sarayın yönetim anlayışına ters düşmesi, hem de muhafazakârların sert tutumu nedeniyle olanaksız gibiydi. Bu nedenle Amerikan Koleji'nden atılan Talat Bey, okumak üzere ailesinin de desteğiyle İngiltere’ye gönderildi; iki yıl İngiltere’de kaldı ve futbolun beşiği sayılan Büyük Britanya’da futbolunu geliştirdi. Nejat Evliyazade ise Belçika’ya gitti ve Belçika’da futbol oynayan ilk Türk oldu. Meşrutiyet’in ikinci kez ilanıyla ortaya çıkan özgürlük ortamı, spor alanında da kendini gösteriyordu. Bu dönemde spor önce okullara girdi, ardından meydanlara ve spor alanlarına yayıldı. II. Meşrutiyet’le birlikte, spor konusunda yönetimin baskısı ve taassubu nedeniyle Türkler üzerinde yerleşmiş çekingenlik ve içe kapanıklıkta ortadan yavaş yavaş kalkıyordu; bu konuda en etkin çabayı İzmir’in Türk okulları gösterdi. İzmir İdadisi isim değiştirip Sultani Mektebi adını aldıktan sonra, spor ders programlarına alındı ve uzun araştırmalar sonrasında, Yakın Şark bilardo şampiyonu “Melikyan” isimli bir Ermeni, okulda jimnastik hocası olarak göreve başladı. Melikyan Efendi’nin çabalarıyla şehirdeki Türk gençleri modern futbola aşina oldular.(33) Melikyan Efendi önce okuldaki yatılı ve gündüzlü öğrenciler arasında iki futbol takımı kurup maçlar yaptırdı. Maçlar Göztepe’deki Pelops Kulübü’nün sahasında oynanıyordu. Şimendiferci Rıfat Bey’in anlattıklarından, futbolla ilk temasları izleyici olarak başlayan Mekteb-i Sultani talebelerinin, daha sonra kendi aralarında para toplayıp bir top satın aldıklarını; bu topla okul gezilerinde, pikniklerde kuralsız ve düzensiz bir biçimde üç yüz-dört yüz talebenin topun arkasından koşmak suretiyle oynamaya çalıştıklarını; Rum gençlerinin bu kargaşalığa müdahale edeip futbol oyununun bu şekilde oynanmayacağını söyleyerek, talebeleri iki takıma ayrılmaları gerektiği konusunda uyardıklarını; bir süre sonra da Rum gençlerinin futbol kulüplerine ait nizamnamelerin Talat ve BahaEsat Beyler tarafından Türkçe'ye tercüme edildiğini öğreniyoruz.(34) Yaşları 15 ile 16 arasında değişen Talat (Erboy), Nejat Evliyazade, Sabri Süleymanoviç, Kemal Tahsin (Soydam), Hasan Tahsin (Soydam), Şimendiferci Rıfat (İyison), Mazlum Bey, Hüsnü Bey ve Çakır Kemal okul sonraları aralarında maçlar yapıyorlardı.(35) Ancak bu gençlerin federe bir futbol kulüpleri bulunmuyordu. İzmir'in en eski Türk futbolcularından biri olan Fikret Tahsin’in (Soydam) hatırladığına göre Melikyan Efendi, Mekteb-i Sultani öğrencilerini “leyliler ve nehariler” diye ikiye ayırıp pasın, şutun, golün ne olduğunu öğrencilere öğretmiş, İzmir’deki gayri resmi ilk Türk futbol takımı böylece, bu iki kısım karma öğrencinin bir araya gelmesiyle oluşmuştu. Kuruluş tarihi 22 Ekim 1910 olan bu takım ilk maçına Pelops sahasında çıkmış, sözü edilen tarihlerde belki de İzmir’in en güçsüz futbol takımı olan Rum Pelops takımına 9-0 yenilmişti.(36) 1910 yılında İzmir’in önde gelen Türk futbolcuları şunlardı: Dr. Fikret Tahsin, Dr. Kemal Tahsin, Baha Esat, Dr. Giritli Şevki, Süreyya, Hüsamettin, Baytar Şahap, Mühendis Rüstem, Dr. Hulki (Cura), Dr. Sadık, Hüsnü (Uğural) Sabri Süleymanoviç, Çakır Kemal, Mazlum, Talat, Nejat. 1911 yılında kentte spor faaliyetleri gerek Trablusgarp Savaşı, gerekse bir süre sonra başlayan Balkan Savaşları nedeniyle önce yavaşladı, ardından durgunluk dönemine girdi. İzmir’de yavaş yavaş kendini göstermeye başlayan, ancak bir kulüp çatısında bir araya gelemeyen Türk futbolcular ise uzun sürecek askerlik görevleri için orduya çağrıldılar. 1911-1914 yılları arasında tek tük rastlanan futbol müsabakaları yalnızca okullar arasında gerçekleşiyordu.(37) İzmir’de Darü’l-İrfan Mektebi talebelerinin spor yapabilmeleri için Kâtiboğlu’nda nizami bir futbol sahası bu tarihlerde tamamlanarak gençlerin kullanımına sunuldu.(38) 1911 yılı Mayıs ayında Mekteb-i Sultani futbol takımıyla Amerikan Koleji'ndeki Hilal Osmani Takımı arasında yapılan maçlarda Sultani’nin büyük fark yaptığı ve futbolun İzmir’deki bütün okullarda yayılmaya başladığı yerel basın tarafından halka duyuruldu.(39) 1913 yılında İttihat ve Terakki Mektebi’nin girişimleriyle İzmir’deki Türk okulları arasında bir futbol turnuvası düzenlendi. Müsabakalar salı ve cuma günleri şeklinde Kârhane Çayırı’nda programlanırken, şampiyon takıma bir top ve takdirname verilmesi kararlaştırılmıştı.(40) 1914 yılında İzmir Mekteb-i Sultani Takımı İzmir’deki tüm okul ve kulüp takımlarını yenmek gibi üstün bir başarı gösterdi. Bu takımda tamamı Türklerden oluşan şu oyuncular bulunuyordu: Faik, Sudi, Ömer, Sakızlı Muammer, Cafer, Muhacir Mehmet, Ödemişli Hamdi, Tatar Hasan, Nihat, Hasan, Çakır İsmail.(41) 1915 yılında Punta Çayırı’nda (Alsancak), Mekteb-i Sultani ile İttihat ve Terakki Mektepleri arasında oynanan maçı Mekteb-i Sultani 6-0 kazandı.(42) İlk Türk Kulüplerinin Doğuşu II. Abdülhamid yönetimindeyken futbola pek yanaşamayıp sadece izleyici olan Türkler, II. Meşrutiyet'in getirdiği özgürlük ortamıyla yavaş yavaş hem oyuncu olarak yeşil sahalara inmeye başladılar, hem de kulüp kurdular. İzmir’de ilk Türk kulübü Karşıyaka Terbiye-i Bedeniye ismiyle kurulduğunda(43) tarihler 1 Kasım 1328’i (1912) gösteriyordu. Karşıyakalı gençler futbol yoluyla gençlik örgütlenmelerini tırmandıran ve ulusal kültürlerini ayakta tutmak isteyen azınlıklara karşı milli bir tepkiyi dile getiriyorlardı. Kulübün renk seçimi de oldukça ilginçti: Yeşil Müslümanlığı, kırmızı da Türklüğü temsil ettiği için yeşil-kırmızı renkte karar kılındı.(44) Karşıyaka'nın 1912 yılında kurulması bir tesadüf değildi. Balkan Savaşları sonrası özellikle Rumların başını çektiği yabancıların İzmir’i terk etmesi Türklerin kendilerini daha iyi göstermelerine neden olmuştu. İzmir'de 1912 yılından itibaren Rum takımlarının yerini güçlü Türk takımları almaya başladı. Bu, Balkan Savaşlarının karanlık günlerinde, azınlıkların adeta gövde gösterisi yaptıkları, ciddiye almadıkları, sindirmiş oldukları Türklerin ulusal uyanış heyecanının sporla kaynaşmasının yarattığı bir sonuçtu.(45) Kulübün kurucuları Cemalettin (Umar), Zühtü (Işıl), Osman (Güven), Refik (Civelek), Hüseyin (Odabaşı), Salih (Tanır) Beylerdi.(46) Kuruluşunu takip eden günlerde ilk maçını Sultani Mektebi’nin futbol takımıyla yapan Karşıyaka, kuruculardan Zühtü (Işıl) Bey’in hatırlamadığı farklı bir skorla maçı kaybetti. Takımın ilk yıllarında en çok temasta olduğu rakibi, Alaybey Rumlarıydı. Çoğu tornacı, marangoz kalfası ve hizmetkâr olan Alaybey Rumları her maçta Karşıyaka’yı mağlup ediyordu. Karşıyaka, faaliyetlerinin durduğu 1916 yılına kadar Müdafaa-i Milliye Cemiyeti’nin Soğukkuyu Caddesi’ndeki İttihat ve Terakki Kulübü binasında faaliyetlerini yürüttü.(47) İzmir’de 1912-1914 yılları arasında “İzmir İdmanyurdu” isimli bir futbol takımından söz ediliyorsa da bu takımın Altay’ın isim almadan önce faaliyetlerini gayri resmi yürüttüğü dönemdeki adı olsa gerektir.(48) Bu federe olmayan takımda Baha Esat (Tekant), Rıfat (İyison), Fikret Tahsin (Soydam), Dr. Kemal Mazlum (Öksüz), Süleyman Hüsnü, Enver Esat (Tekant), Hüsnü (Uğurel), Kemal (Çakırel), Tüccar Süreyya, Esat Çınar, Nuri Sıtkı (Erboy), gümrük komisyoncusu Zühtü ve ağabeyi Raşit, Fethi (Özalp), Nezihi Beyler bulunuyorlardı. Takım maçlara kırmızı-beyaz forma ile çıkıyordu. I. Dünya Savaşı yıllarının en güçlü İzmir takımı Altay’dı ve Altay Karşıyaka’dan sonra İzmir’in tescil edilmiş ikinci Türk takımıydı. Altay’ın kuruluşu da Osmanlı İmparatorluğu’nda siyasal ortamın gerildiği günlere tesadüf ediyordu. İzmir’de Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın Karşıyaka’yı himaye etmesinin ardından İttihat ve Terakki bu gelişmelere ilgisiz kalmadı. Fırka teşkilatı kurmak için İzmir’e gelen Celal (Bayar) Bey, Türk Ocağı’nın bünyesinde Çiftçi Necati, Vasıf (Çınar) Bey, Talat (Erboy), Nejat Evliyazade, Raif Nezihi, Şimendiferci Rıfat, Mustafa Necati Bey gibi İzmir’in ileri gelen idarecileri ve sporcularının önayak olmasıyla, Şükrü (Saraçoğlu), Baha Esat (Tekant), İzmir Valisi Rahmi Bey, Vasıf (Çınar), Mustafa Necati Bey’in de bir araya gelerek yaptıkları toplantıda, Türklerin gerçekleştirecekleri ciddi ve organize bir kulüp fikri ortaya atıldı. 16 Ocak 1914 tarihinde resmen kurulan kulübün ismi üzerinde çıkan tartışmalarda “Altay”, “Ergenekon”, “Turan” isimleri dönemin siyasi iktidarının milliyetçilik anlayışını tamamlayan bir unsur olarak öne çıktı ve sonunda “Altay” isminde karar kılındı. Altay, İttihat ve Terakki Fırkası ile onun bir kültür kuruluşu ve gençlik örgütü görünümündeki İzmir Türk Ocağı’nın koruyuculuğu ve desteğiyle hızlı bir gelişme gösterdi.(49) Kulübün ilk toplantı yeri I. Dünya Savaşı sıralarında Şark İdadisi olarak isim değiştiren, Alsancak’ta Gül Sokağı’ndaki St. Joseph Fransız okulunun müdür odasıydı. İdadi Müdürü Mustafa Necati Bey kendi odasını kurucuların hizmetine verdi. Kuruculardan Nejat Evliyazade’nin ısrarları üzerine kulübün rengi siyah-beyaz oldu.(50) Altay’ın ilk kurucuları şu isimlerden oluşuyordu: Mustafa Necati, Vasıf (Çınar), Şükrü (Saraçoğlu), Baha Esat (Tekant), Talat (Erboy), Esat (Çınar), Nejat (Evliyazade), Hüsnü (Uğural), Raif Nezihi, Rıfat (İyison), Dr. Kemal Tahsin (Soydam), Tüccar Süreyya, Çiftçi Necati, Fethi (Özalp), Halil Zeki (Osma), Sıhhiyeci Kenan, İstanbullu Necati. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin bizzat İzmir Sekreteri Celal (Bayar) Bey vasıtasıyla Altay’ı desteklemesi ve kulübe bina vermesi, bu sosyolojik gerçeği iyi değerlendiren İttihatçıların ileriye dönük bir yatırımıydı.(51) Kulübün başkanlığını Vasıf (Çınar) üstlendi. Kuruluşundan kısa bir süre sonra büyük başarılara imza atan Altay, mütareke döneminde Türk Ocağı kapanıncaya kadar isminden epey söz ettirdi. İlk yıllarında, Türk milliyetçiliği ve Türklük fikrinden hareketle kurulan Altay’a pek çok yabancı da üye olmuş, bu maddi ve manevi destek, sportif başarıları da beraberinde getirmişti. Nitekim 1914-1915-1916 mevsimleri İzmir Futbol Ligi şampiyonluklarını üst üste Altay kazandı.(52) Altay I. Dünya Savaşı sırasında azınlık kulüpleriyle amansız bir futbol savaşı verdi. Bu yıllarda İzmir’de Altay’ın dışında Karşıyaka, Turan, Trablusgarp gibi Türk takımlarının yanında İngiliz gençlerden kurulu Pakser, Rum Panionios, Rum Apollon, Rum Pelops, Karşıyaka Rum Kulübü, Rum Evangelidis Okulu futbol takımı, Amerikan Koleji futbol takımı, Midilli Rum futbol takımı ve Ermeni Vartanyan takımları faaliyet gösteriyorlardı.(53) Bu takımları organize edecek örgütlü bir spor organizasyonu ve program bulunmuyordu. Bu nedenle takımların karşılaşmaları Anadolu, Ahenk, Köylü gibi İzmir gazetelerinin spor eğlenceleri başlığı altında yazılan haberlerden takip edilebilmektedir. Bu yazılardan İzmir’in Türk futbolcularını, oyun anlayışlarını ve sosyal etkileşimleri öğrenmek mümkün olabilmektedir.(54) Türk takımları içerisinde dönemin en parlak zaferlerini elde eden Altay, daha kuruluşunun ilk aylarında Bornova’da 1914 yılına kadar İzmir’de mağlubiyet yüzü görmemiş olan İngiliz takımını 3-1 mağlup etti. Altay oyuncuları kazandıkları başarıyı taçlandırmak için Bornova İngiliz takımının savunma oyuncusu Mamako’dan söz ediyorlardı. Anlattıklarına göre, bu oyuncu kale vuruşlarında topu bir kaleden öbür kaleye atıyordu.(55) Dönemin oyun anlayışında topu bir kaleden öbür kaleye göndermek oldukça önemliydi; bunu yapan oyuncular el üstünde tutulurdu. Altay 9 Kasım 1914 tarihinde Punta’da (Alsancak’ta) Apollon mevkiinde Ali Rıza Bey’in idare ettiği karşılaşmada İngiliz gençlerden kurulu Pakser takımını 4-3 mağlup etti.(56) Bu ilk maçın kadrosu şöyleydi: İbrahim, Sıhhiyeci Kenan, İstanbullu Adnan, Raşit Karşıyakalı, Kemal, Şimendiferci Rıfat, Sabri Süleymanoviç, Hüsnü (Uğural), Mazlum (Öksüz), Nejat (Evliyazade), Talat (Erboy). 14 Kasım 1914 tarihinde Amerikan Koleji’ni 3-0 mağlup eden Altay,(57) 6 Aralık 1914 Cuma günü Punta da Panionios sahasında İzmir’in en güçlü Rum takımı Panionios’la 1-1 berabere kaldı;(58) 13 Aralık 1914 Pazar günü Karşıyaka’da Karavokir Meydanı’nda Karşıyaka Rum Kulübü’yle yaptığı müsabakadan ise 3-3’lük beraberlikle ayrıldı. Dönemin futbol nizamnamesi gereği Rum kulübüne 1, Altay’a 3 puan verilmek suretiyle maçı Altay’ın kazandığı ilan edildi.(59) Altay 1914 yılı sonlarında o denli güçlü bir kadro kurmuştu ki, ikinci takımı bile yılların İzmir takımlarına kafa tutar hale gelmişti. Nitekim Altay ikinci takımıyla İzmir Ermenilerinin takımı Vartanyan arasındaki müsabaka golsüz beraberlikle sonuçlanmıştı.(60) 27 Ocak 1915 tarihinde Bornova’da oynanan Altay-Bornova Rum Kulübü maçında rakibi Rum Kulübü Apollon ve Panionios kulüplerinden takviyeli oyuncularla çıkmış olmasına rağmen 2-0 galibiyet elde etmeyi başardı. Talat Erboy’a göre I. Dünya Savaşı sırasında en iyi Türk futbolcuları Hüsnü, Mazlum ve Nejat’tı. Talat bu oyuncuların meziyetlerini sayarken, Hüsnü’nün çalımlarını ön plana çıkardığını, ardı ardına birkaç kişiyi kendine has çalımlarıyla geçtiğini söylüyordu. Nejat fazla kıvrak sayılmazdı, ama şutları sıkıydı, topa ağacı yerinden sökecekmiş gibi vururdu. Mazlum İzmir’in en komple futbolcularındandı, üstelik oldukça beleşçiydi; çok iyi koşardı, kıvraklığı ve çalımları gayet yerindeydi, hatta İzmirli Rumlar ve İngilizler turneye çıktıklarında yanlarına Mazlum’u da takviye olarak alırlardı; Mazlum aynı zamanda iyi bir atlet ve 100 metre koşucusuydu.(61) İttihatçıların Gölgesinde 1915 Yılı Futbol Şampiyonluğu Mevcut bilgilerimize göre İzmir’de Türk takımlarının katıldığı ilk lig maçları 1915 yılının Nisan ayında başladı.(62) Vali Rahmi Bey adına düzenlenen bu turnuva Altay, Karşıyaka, Midilli ve Trablusgarp takımlarının katılımıyla bir buçuk ayda tamamlanmıştı. Galibiyete 2, mağlubiyete 1 puan verilen ve iki devreli oynanan karşılaşmalar sonrasında Altay 11 puanla şampiyon oldu. Trablusgarp kulübü daha ligin başında turnuvadan çekildi. Maçlar sonrasında Altay’a şampiyonluk kupasını İzmir Valisi Rahmi Bey takdim etti. I. Dünya Savaşı yılları bütün Osmanlı İmparatorluğu’nda olduğu gibi İzmir’de de sportif etkinliğin kırılmasına yol açmıştı. Buna rağmen savaşın sona ermesine kadar yarı canlı spor etkinliklerinin tek adresi İttihat ve Terakki’nin kanatları altında faaliyet gösteren Altay oldu; İttihat ve Terakki’nin ilgisini boşa çıkarmayan takım, 1915-1916, 1916-1917 İzmir lig şampiyonluklarını da kazandı.(63) I. Dünya Savaşı yıllarında İzmir’in en güçlü takımı unvanını eline geçirmiş olan Altay’ın kentte mağlup etmediği takım kalmamasına karşın, dışarıdan gelen yabancı gemilerin mürettebatıyla oynanan karşılaşmalarda hayal kırıklıkları yaşanıyordu. Bir keresinde, Talat Bey’in anlattığına göre bir İsveç savaş gemisi takımı ilk yarı Altay’a 12 gol atınca Altaylı futbolcular devre arası eşyalarını toplayarak futbol sahasından kaçmışlardı. Türk takımı bu açık farklı yenilgilerden de teknik ve taktik yönden rakiplerinden yararlanmayı öğrenmişti.(64) I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Altay İzmir’de tek faal Türk kulübü olarak kaldı. 17 Temmuz 1918 tarihli Köylü gazetesinde kulübün Poligon’da futbol maçlarının da olacağı bir spor programı tertip edeceğinden söz ediliyordu.(65) Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalanıp Osmanlı devletinin teslim olmasıyla birlikte dönemin yeni oluşan şartları gereği Altay faaliyetlerine “Türk İdmanyurdu” adıyla devam etti.(66) Bu tarihlerde rastladığımız tek futbol müsabakası 12 Aralık 1918 tarihinde Türk İdmanyurdu ile İngiliz Harp Gemisi arasında gerçekleşen maçtı.(67) Mütareke Döneminde İzmir Futbolu I. Dünya Savaşı ve onu izleyen mütareke döneminde Altay ve Karşıyaka’da futbol oynayan gençlerin her biri bir tarafa dağılmış, Türk okullarında da futbol oynayacak fazla genç kalmamıştı. 1919 yılı sonbaharında Şark gazetesi sahibi Halil Zeki (Osma) Bey’in ve Tüccar Hacı Hüseyin Bey’in girişimleri sonucu İzmir Sultanisi’nin birinci takımı oyuncularının ve bir kısım Altaylı gençlerin iştirakiyle İttihat ve Terakki Mektebi’nin (Dumlupınar Mektebi) karşısındaki binada İdmanyurdu kulübünü kurdular.(68) Yeni kulübün formaları yeşil-beyaz renkli ve çubukluydu. Mütareke yıllarında faaliyet gösteren tek Türk spor kulübü olan İdmanyurdu’nun kadrosunda bulunan oyuncular şunlardı: Kırsakal Muzaffer, Suphi, Kaleci Mustafa (Balöz), Zım Zım Osman, Fevzi, Mamako Saim (Seymener), Hoca Mehmet, Sakızlı Neşet, Muammer, Mazlum, Hafız, Mümtaz, Sivrisinek Baha, Dede Kenan, İmanım Celal, Bacak Mithat, Kolokir Hüseyin, Hasan Yanık, Adnan(69) (Menderes). Kulübün rengi daha sonra kırmızı-beyaz oldu; formalar kırmızı zemin üzerine beyaz bir kuşak şeklinde tasarlanmıştı.(70) İzmir’de 15 Mayıs 1919 tarihinde başlayan Yunan işgali Türk gençlerinin toplanıp etkinliklerde bulundukları spor kulüplerinin sonunu hazırladı. Yunan işgaline ve şehirdeki Türklerle Rumlar arasındaki gerginliğe rağmen Rum futbol kulüplerinin oyuncuları eski arkadaşları İdmanyurdu oyuncularını sık sık maçlara davet ediyorlardı. Umar’a göre bu, sporun birleştirici özelliğiydi; tüm siyasi gerginlik ve düşmanlıklara karşın sporcu Türk ve Rum gençleri arasındaki centilmence bir arkadaşlığın göstergesiydi.(71) İdmanyurdu’nun kurulması ve bir Türk futbol takımının sahalara inişi, baskı altındaki İzmir Türklerini sevindirmişti. İdmanyurdu önceleri yalnız limana gelen yabancı savaş gemilerin mürettebatıyla maçlar yaparken, daha sonraları bazı Rum kulüplerinin ve onların oyuncularının davetleri sonucu özellikle Apollon, Pelops gibi kulüp takımlarının yanı sıra Evangelidis gibi okul takımlarıyla da karşılaşmalar organize edildi. Bu müsabakalara çoğu kez İzmir’deki İngiliz ve İtalyan kolonileri de geliyordu. Maçlar Panionios, Apollon, Talebe Çayırı sahalarında gerçekleşiyor, sahaların kenarında oyunları 2000-3000 kişi takip ediyordu. İdmanyurdu-Apollon maçları çoğunlukla, tüm dostluk gösterilerine rağmen sert ve kırıcı olması, bu maçlara hakem bulmayı zorlaştırıyordu.(72) Futbolun Türkler arasında yeni yeni canlanmaya ve ortaya yeni kulüplerle yetenekli oyuncuların çıkmaya başladığı bir sırada İzmir’in Yunanlılar tarafından işgali, her şeye olduğu gibi futbola da ağır bir darbe vurdu.(73) * Yrd. Doç. Dr., Adnan Menderes Üniversitesi, Tarih Bölümü Notlar 1 Bunlar arasında çarpıcı gelişme gösteren deniz sporları ve atletizm için bkz. Günver Güneş, XIX. yy’dan XX. yy’a İzmir’de Deniz Sporları ve Atletizm, (İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Yay, 2002). 2 Meropi Anastassiadou, “Yüzyıl Dönemecinde Selânik’te Seçkin Sporları ve Sporcu Seçkinleri”, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaşamak, ed. François Georgeon, Paul Dumont, (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2000), 176. Cem Atabeyoğlu, Türk Futbol Tarihi (1904-1991), (İstanbul, 1992), 11. 3 Rauf Beyru, 19. yy’da İzmir, (İstanbul: Literatür Yay., 2000), 278. 4 Rüştü Dağlaroğlu-Haluk San, Türkiye Futbol Tarihi (1890-1923), (Ankara, 1973), 4-5. 5 James La Fontaine öyle teşkilatçıydı ki, 1899 yılında İstanbul’a gitmeden önce İzmir’deki Rum ve Ermeni kulüpleri arasında lig usulü maçlar yapılmasını organize etmiş, hazırladığı lig 1922 yılına kadar devam etmişti. Ne yazık ki elimizde bu lig ile ilgili fazlaca doküman bulunmuyor. 6 Atıf Kahraman, Osmanlı Devletinde Spor, (Ankara: Kültür Bak. Yay, 1995), 67. 7 Nicos Karacas, Asırlararası Bornova, (Atina, 1955), 166. (Yunanca olan bu eserin Türkçe’ye çevrilmesinde yardımlarını gördüğüm Selanik doğumlu arkadaşım Hakan Emin’e teşekkür ederim.) Adnan Bilget, Son Yüzyılda İzmir Şehri (1849-1949), (İzmir: Meşher Basımevi, 1949), 136. 8 Mürüvvet, 18 Teşrinisani 1890; Atıf Kahraman (1995), 68. Tuncer Baykara, İzmir Şehri ve Tarihi, (Bornova, 1974), 90. Çınar Atay, İzmir’in İzmir’i, (İzmir: Esiad Yay, 1993), 230. 9 Hizmet, 23 Kânunusani 1892. Baykara’nın ve Atay’ın 24 Ocak 1892’de oynadıklarını söyledikleri maç aslında 20 Ocak’ta yapılmıştı. Dönemin gazetelerine yansıdığı tarih 24 Ocak’tır. Tuncer Baykara (1974) 90. Çınar Atay (1993) 230. 10 Maçlar pazar günleri öğleden sonraları yapılıyordu. Bu tarihlerde oynanan müsabakaların sonuçları basın tarafından önemsenmediğinden maçların hangi skorla bittiği konusunda bilgimiz bulunmuyor. Hizmet, 2 Ocak 1894. 11 Ahenk, 23 Kânunusani 1897. Büyük bir ihtimalle adını daha önce duymadığımız Smyrna Club, Bournabat Football and Rugby Club'dan sonra kurulan İzmir'in ikinci önemli futbol kulübüydü. 12 Ahenk, 30 Kânunusani 1897. 13 Ahenk, 4 Şubat 1897. 14 Ahenk, 18 Teşrinisani 1897. 15 Ali Rıza Ertuğ, Türkiye Futbol Tarihi (1890-1923), (Ankara, 1977), 8. 16 1890’lı yıllarda, İzmir’de futbolun ilerlemesinde önemli rol oynamış isimlerin başında James La Fontaine, A La Fontaine ve R. La Fontaine’nin yanında Whithall ailesi, Giraud ve Culy ailelerinin gençleri ön sıralarda yer alır. Özellikle bu dört ailenin çocuklarından oluşan iki İngiliz takımı başlangıçta kendi aralarında sırf eğlence için futbol oynamışlardı. Bu gruba İngiltere’de de futbol oynamış olan Hary Paterson ile Edwin Charnoud da katıldılar. “İzmir’de Futbol”, Demokrat İzmir, 14 Ocak 1968. 17 Cem Atabeyoğlu (1992), 11. 18 Ali Rıza Ertuğ (1977), 23. 19 Oyun içinde İzmir karmasının bariz bir golünün ofsayt gerekçesiyle sayılmaması İzmirli oyuncuları ve İzmir ekibinin yöneticilerini epey kızdırmıştı. Yapılan yorumlarda golün nizami olduğu ve maçın 2-2 berabere olması gerektiği üzerinde durulmuştur. Ahenk, 5 Haziran 1913. Mehmet Ali Oral, Türkiye Futbol Tarihi, c. 1, fasikül 2, (1913-1922) (İstanbul, 1954), 97. 20 M. Ali Oral, 1954, 97. 1913 yılına kadar İzmir takımlarının İstanbul'a karşı olan üstünlüğü bu tarihten sonra tamamen İstanbul'a geçti. 21 Cem Atabeyoğlu (1992) 11-12. Nedim Atilla, “İlk Olimpiyatlarda İzmirliler”, İzmir Life, Sayı 48 (Ağustos 2005), 35-36 22 Ahenk, 26 Mart 1902. 23 Ersin Doger, “Bornova’nın Kısa Tarihi”, Tepekule Tarih Dergisi, 1 (İzmir 2000), 25. 24 Apollon’un kuruluş tarihi ve yöneticileriyle ilgili olarak bkz. Engin Berber, Sancılı Yıllar (1918-1922) Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde İzmir Sancağı, (Ankara: Ayraç Yay, 1997) 45. 25 Hristo Solomonidis (Tis Smirnis) İzmir, (Atina, 1957), 180. 26 Bilge Umar, İzmir’de Yunanlıların Son Günleri, (Ankara: Bilgi Yayınevi, 1974), 239. 27 H. Solomonidis (1957), 180. 28 H. Solomonidis (1957), 206. 29 Engin Berber (1997), 346. 30 H. Solomonidis (1957), 312. 31 Talat Erboy yıllar sonra M. Ali Oral’a bu dönemle ilgili anılarını anlatırken Sabri Süleymanoviç ve Nejat Evliyazade’nin futbol oynadıklarını bildiğini, ancak Şerif Remzi Bey’i kolejde gördüğünü, fakat futbol oynadığına tanık olmadığını belirtmiştir. M. Ali Oral (1954), 77-78. 32 “Türk Futbol Tarihi İzmir’in ilk Türk Futbolcusu Talât Erboy’un Hatıraları”, Profesyonel Spor, (Ankara, Mayıs 1956), 27-28. 33 Ergun Hiçyılmaz, Türkiye’de Futbolun Öyküsü, (İstanbul, tarihsiz), 8. Melih Tınal, İzmir Atatürk Lisesi Tarihçesi, (İzmir: İzmir Atatürk Lisesi Eğitim Vakfı Yay., 1999), 54. 34 “Ağları Sarsıp Geçtiler”, Demokrat İzmir, 5 Ocak 1968. 35 Yaşar Aksoy, “Gâvur İzmir’de Gol Sesleri”, Futbol ve Kültürü (derl. Roman Horak, Wolfgang Reiter, Tanıl Bora) (İstanbul: İletişim Yay., 1993), 337-338; Cem Atabeyoğlu (1992) 71-72. 36 Demokrat İzmir, 15 Ocak 1968. 37 Mehmet Ali Oral, 1954, 26. 38 İttihat, 25 Nisan 1911. 39 “Şehrimizde Futbol Müsabakaları ve Sultaniyeliler”, İttihat, 21 Mayıs 1911. 40 Ahenk, 27 Mart 1913. 41 “Türk Futbol Tarihi”, Yeni Asır, 9 Nisan 1965. Melih Tınal (1999), 55. 42 Ahenk, 19 Ekim 1331. 43 Karşıyaka kulübünün “Terakki” adı altında kurulmasıyla ilgili olarak bkz. Ahenk, 19 Kânunuevvel 1328. 44 Yaşar Aksoy, Karşıyaka ve Kaf Sin Kaf Tarihi (İzmir, 1987), 1-23; Ali Rıza Ertuğ (1977) 30. 45 Yaşar Aksoy (1993) 329. 46 Ali Rıza Ertuğ (1977) 30. 47 “İzmir’de İlk Türk Kulübü”, Demokrat İzmir, 17 Ocak 1968. 48 “İzmir İdmanyurdu Nizamnamesi” için bkz. Anadolu, 26 Kânunusani 1914. 49 Yaşar Aksoy (1993) 338; Bilge Umar (1974) 236; Rüştü Dağlaroğlu, Haluk San (1973) 179-180; Çetin Esen Kaftan, Altay Tarihi (İzmir, 1978), 1-10. 50 “İzmir’de İlk Türk Kulübü”, Demokrat İzmir, 17 Ocak 1968. 51 Yaşar Aksoy (1993), 339. 52 Rüştü Dağlaroğlu-Haluk San (1993), 180. 53 Ali Rıza Ertuğ (1977), 33. 54 M. Ali Oral (1954), 124. 55 “Uzun Donlular”, Demokrat İzmir, 15 Şubat 1968. 56 Ahenk, 10 Teşrinisani 1330. 57 Anadolu, 16 Teşriniani 1330; Ahenk, 16 Teşrinisani 1330. 58 İzmir’in Türk basını bu beraberliği oldukça övgüye değer buldu. Bir tarafta daha bir yılı doldurmamış sahaya on bir kişiyi zor çıkaran Altay, diğer tarafta 15 yıllık geçmişi ve 90 sporcusu olan Panionios denerek Altaylı gençlerin başarısı kutlandı. Anadolu, 8 Kânunuevvel 1330. 59 Bir hafta önceki karşılaşmayı Altay 5-0 kazandığından böyle bir averaj uygulaması oldu. Anadolu, 16 Kânunuevvel 1330. 60 Altay’ın ikinci takımında Fethi, Hüseyin, Zühtü, Kenan, Hakkı, Ali Rıza, Rafet, Sedat, Eşref, Mehmet ve Asım isimli oyuncular bulunuyordu. Köylü, 19 Kânunusani 1914. 61 “Ağları Sarsıp Geçtiler”, Demokrat İzmir, 2 Şubat 1968. 62 Ahenk, 5 Nisan 1331. 63 Altay’ın güçlenmesinde sözü edilen siyasal destek yanında futbol takımının güçlü oyuncularla takviye edilmesinde etkisi vardı. İzmir’in meşhur ikiz futbolcuları Ermeni Apetyan Kardeşler ve Almanyalı Küçük Zabit Carl Steininger Altay’ı oldukça kuvvetlendirdiler. Profesyonel Spor (1956), 39-40. 64 Futbolcu Talat’ın hatıralarının değişik yorumları için bkz. Profesyonel Spor (1956), 40; “Uzun Donlular”, Demokrat İzmir, 15 Şubat 1968; M. Ali Oral (1954), 81. 65 Köylü, 17 Temmuz 1334. 66 “İlk Türk Futbolcusu Talat Erboy”, Demokrat İzmir, 16 Ocak 1968. 67 Anadolu, 12 Kânunuevvel 1334. 68 Naci Gündem, Günler Boyunca İzmir, (İzmir: Gümüşayak Matbaası, 1955), 67; Bilge Umar (1974), 238-239. 69 Soner Yalçın, Efendi isimli kitabında Ali Adnan’ı (Menderes) Altay'ın kalecisi olarak takdim etmektedir. Dönemin basının tek tek incelemiş biri olarak açıkçası bu bilgiyi nereden aldığını merak ediyorum. Adnan (Menderes) hiçbir zaman Altay'ın kalecisi olmamıştır. Daha doğrusu futbol oynayıp oynamadığı bile tartışma konusudur. Birkaç kaynakta mütareke döneminde Adnan isimli bir oyuncudan söz edilir, o da kaleci değil santrfordur ve Altay'ın değil İdmanyurdu'nun oyuncusu olarak bilinmektedir. 70 Bu değişiklik sonrası İzmir’deki Rum gazeteleri formaları Yunanistan’ın milli renkleri olan Apollon ile İdmanyurdu maç yapacağında, “Kırmızı-beyaz ile mavi-beyaz çarpışıyor” diye yazıyorlardı. M. Ali Oral (1954), 130. 71 Bilge Umar (1974), 238. 72 M. Ali Oral (1954), 52-53. Bu zor maçları İtalyan asıllı Domeniko veya Boretti kardeşlerden biri gürültüsüz bir şekilde yönetiyordu. 73 Cem Atabeyoğlu (1992), 72.