KÜTAHYA ERMENİLERİ
1914 de Kütahya şehrinin nüfusu yaklaşık 30 bin civarında idi. Bu nüfus Türkler, Ermeniler ve Rumlardan oluşuyordu.
Şehirdeki başlıca geçim kaynakları dokumacılık, çinicilik ve tarim idi. Kütahya el işi çiniler Amerika Birleşik Devletlerine kadar ihraç edilen uluslararası düzeyde alıcısı çok bir üründü.Kütahya Sancağı'na bağlı merkez kazası çinileriyle meşhurdu.Çini imalat atölyeleri tüm İmparatorluk'taki ibadethaneler için çini üretiyor, ayrıca Paris ve Londra'ya ihraç ediyorlardı.
1915 yılı öncesi şehirde 4000 kadar Ermeni nüfus yaşıyordu. Ticaret ve el sanatları ile uğraşmakta idiler. Dakesyan, Hayrabedyan, Çürükdişyan, Tahmizyan, Balantsyan, Derhungyanasyan, Meldonyan, Kehyayan, Tekoyan, Darharutyunyan, Songülyan Ermeni tüccarların önde gelenlerindendi.
Şehirde 3 Ermeni kilisesi ve bunların şemsiyesi altında 3 Ermeni okulu bulunuyordu. Kiliselerden ikisi Ermeni Ortodoks (Surp Asdvadzadzin ve Surp Toros) ve 1 adet Ermeni Katolik Kilisesi (Surp Asdvadzin) bulunmakta idi. XVI. yüzyılda Müslümanların dışında, Yahudi, Rum ve Ermenilerin yaşadığı Kütahya’da XIX. yüzyıl itibariyle, Katolik Ermeni
ve Protestan Ermenilerin eklendiği görülür. Ancak bu yüzyılda Kütahya’da Yahudiler yer almamaktadır. Rum, Ortodoks ve
Katolik Ermenilerin hem eğitim hem de ibadet anlamında kurumları bulunurken, Protestan Ermenilerin bu anlamda herhangi bir
kurumuna rastlanamamıştır. Tanzimat sonrası özgürlük ortamının genişlemesi ve mezhep değiştirme yasağının kalkmasına
rağmen Kütahya Ermenileri, bir müddet Katolik ve Protestan Ermenilere baskı uygulamıştır. Bundan dolayı Hükûmet tarafından
Kütahya’daki Ermeni yöneticilerine uyarılarda bulunulmuştur. Kütahya’daki Protestan Ermenilerin sayısı Katolik Ermenilere göre oldukça az olup, bir kilisenin olduğuna dair tarihî vesikalarda
bir bilgi bulunmamaktadır oysa ki ortodoks ermeniler ile sürekli çatışma ve sorun içerisinde bulunan Kütahya Katolikleri için bir katolikos evrensel patrik atanmışdı.
KİMLİKLERİ BİLİNMEYEN 2 KÜTAHYALI ERMENİ
Eski Kütahya Ermenileri iyi Ermenice bilmez, genelde Türkçe konuşurlardı. Tazminat sonrası yeni okullar açılınca yeni nesiller Ermenice yazıp, okumayı öğrenmişti.
Kütahya Ermenilerinin kökeni İran'a dayanıyordu. Dolayısıyla bilenler doğu ermenicesi biliyordu. Fakat kullandıkları kelimelerin çoğu Türkçe idi.
1671'de Kütahayay gelen Evliya Çelebi şehirden bahsederken, .......Mahallelerin çoğunda bağ ve bahçeli, suları bol güller içinde konaklar yer alır. Üç mahalle Ermeni Keferesi, Üç mahalle Rum Feceresidir. Eskiden beri Yahudiler azdır, ticaret yapar ve giderler. Kütahya’ya yerleşen Yahudilerin kısa zamanda öldüğünü anlatır.
1915 Ermeni Tehcir Politikasına rağmen dönemin Kütahya Valisi Ali Faik (Ozansoy) tarafından tehcir emri uygulanmamış, Kütahya Ermenileri yer değiştirmeye ve göçe, din değiştirmeye kesinlikle zorlanmamıştır. http://www.biyografya.com/biyografi/3952
Kütahya’daki Ermeni ve Rumları yakından ilgilendiren önemli bir tarih 30 Ağustos 1922’dir. Bu tarihte yapılan
Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nde Yunan ordusu bozguna uğratılmış ve Kütahya için bir yıl kadar süren işgal sona ermiştir. Yunan askerleri ile beraber yerli Rum
ve Ermenilerin çoğu şehri terk etmiştir,1931 nüfus sayımında Kütahyada sadece 65 Ermeni ve ibadete açık sadece 1 Ermeni kilisesi kalmıştır, bu sayı 1970lere kadar İstanbula ve yurtdışına göçlerle giderek azalmış, müslüman olmuş bir kaç birey dışında Kütahyada Ermeni vatandaş ve ermenilere ait kilise binası kalmamıştır (Sonuçta, 30 Ağustos zaferinin ardından Ermeni ve Rumların şehri terk edişi ile birlikte, Kütahya’daki Hıristiyanların sayısı
oldukça azalmıştır. Kütahya tarihi konusunda derin bilgileri bulunan ve bu şehrin yakın döneminin canlı tanığı olan Kütahyalı
Mustafa Kalyon Bey’le yaptığımız görüşmede, Yunanlıların 30 Ağustos’taki mağlubiyetinden sonra Ermeni ve Rumların bu şehri
terk ettiklerini, ancak daha sonraki yıllarda az sayıda da olsa bazı Ermenilerin şehirde yaşadığını belirtmektedir. Bunların en
önemlilerinden biri, Kütahya’da manifaturacılık ve kuyumculuk yapan Ermeni Altunoğlu ailesidir. Mustafa Bey, Kütahya’da
yakın komşuluk ilişkileri kurdukları Altunoğlu ailesinin 1940’lı yılların başında İstanbul’a gittiklerini, daha sonra Sultan
Han’ında bir iş yerinin sahibi olan bu aileyi babasıyla birlikte ziyaret ettiklerini ve orada geçmişteki güzel günleri yâd ettiklerini
belirtmektedir. Mustafa Bey’in dile getirdiği diğer önemli bir Ermeni ailesi de, asker arkadaşı olan Artin Köylüoğlu’dur.
Radyocu Artin de denilen bu kişinin göçü ise, Ermeni Asala örgütünün Türk diplomatlarına karşı gerçekleştirdiği suikastlar
sürecinde gerçekleşmiştir. Türk halkının büyük tepkisini çeken bu olaylar sebebiyle İstanbul Ermeni Patrikhanesi, Anadolu’da
yaşayan Ermenilere bir zarar gelir endişesiyle onları İstanbul’a çağırmıştır. Bu çağrılara karşı Artin Köylüoğlu, Kütahya’da
kalmakta direnmesine rağmen annesinin ısrarına daha fazla dayanamamış ve 1973’te İstanbul’a gitmiştir. Ancak İstanbul Ermeni
Patrikliği’nin tüm ısrarına rağmen Marika isimli Ermeni kadın Kütahya’yı terk etmemiştir. O, daha sonra Müslüman olup
Meryem adını almış ve Kütahya’da vefat etmiştir.)
ŞEHİRDEKİ ERMENİ KİLİSELERİ
Abraham KÜTAHYATSİYAN dönemin en ünlü çini ustasıdır. Bogos Bedros TERZİYAN ve Kütahyanın yetiştirdiği evrensel sanatçı, din adamı Gomitas, Gomidas veya gerçek adıyla Soğomon Kevork Soğomonyan Ermenice yazılımı ile (Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնեան - Կոմիտաս Վարդապետ Komitas Vardapet; 26 Eylül 1869, Kütahya, Hüdavendigâr Vilayeti - 22 Ekim 1935, Paris), Ermeni ulusal müzik okulunun kurucusu sayılan Ermeni rahip, müzikolog, besteci, aranjör ve koro şefi. Gomidas, etnomüzikolojinin öncülerinden biri olarak tanınmaktadır. Bunlardan başka devlet kadamelerinde görev yapan Garabed Hovsepyan ve İstanbulda Posta ve Telgraf Bakanlığı yapan Agop İstanbulyan Efendi Kütahyanın yetiştirdiği sayısız ünlü Ermenilerden bir kaçıdır.
Yorumlar